Το 1976 ήταν μια χρονιά γεμάτη σκηνές που δεν βασίστηκαν απλώς στο σοκ. Έκαναν το κοινό να φοβηθεί ανθρώπους, χώρους και καταστάσεις που μέχρι εκείνη τη στιγμή έμοιαζαν απολύτως γνώριμα.
Ένας οδοντίατρος, ένα σχολικό πάρτι, ένα ραντεβού, ένα διαμέρισμα, μια τηλεοπτική εκπομπή, ένα πάρκινγκ.
Οι σκηνές που ακολουθούν έχουν διαφορετικό ύφος, αλλά μοιράζονται κάτι: ο φόβος τους προκύπτει από την παραβίαση μιας καθημερινής συνθήκης. Το οικείο γίνεται απειλητικό και οι χαρακτήρες χάνουν τον έλεγχο μιας κατάστασης που πίστευαν ότι μπορούσαν να διαχειριστούν.
1. Η οδοντιατρική καρέκλα — Marathon Man
Αν υπάρχει μία σκηνή που έκανε μια ολόκληρη γενιά να βλέπει διαφορετικά τον οδοντίατρο, είναι αυτή.
Ο Dustin Hoffman βρίσκεται δεμένος στην καρέκλα και απέναντί του ο Laurence Olivier, ως ο πρώην Ναζί Christian Szell, ξεκινά την ανάκριση. Η σκηνή δεν χρειάζεται ιδιαίτερη κινηματογραφική υπερβολή. Τα εργαλεία και η αδυναμία διαφυγής αρκούν.
Το σημαντικό είναι ότι ο χώρος είναι απολύτως αναγνωρίσιμος. Δεν πρόκειται για ένα κελί ή ένα σκοτεινό υπόγειο. Είναι ένα μέρος που υποτίθεται ότι υπάρχει για να θεραπεύει.
Ο John Schlesinger το μετατρέπει σε χώρο βασανισμού.
2. Η δολοφονία στον δρόμο — Assault on Precinct 13
Ο John Carpenter μεταφέρει τη βία από έναν ελεγχόμενο χώρο στον δημόσιο δρόμο.
Μια ομάδα ανθρώπων δέχεται επίθεση χωρίς να έχει κάνει τίποτα που να την προκαλεί. Η σκηνή είναι σύντομη και σχεδόν ωμή στην εκτέλεσή της.
Αυτό ακριβώς την κάνει τόσο αποτελεσματική.
Δεν υπάρχει προειδοποίηση και δεν υπάρχει ασφαλής απόσταση. Η βία μπορεί να εμφανιστεί οπουδήποτε και να αφορά οποιονδήποτε.
Το στοιχείο αυτό θα γίνει βασικό για ολόκληρη την ταινία, όπου η πολιορκία μετατρέπει έναν αστυνομικό σταθμό σε καταφύγιο.
3. Το prom — Carrie
Στο Carrie, ο Brian De Palma παίρνει έναν χώρο που υποτίθεται ότι συμβολίζει την αποδοχή και τον μετατρέπει σε σκηνή δημόσιας ταπείνωσης.
Η Carrie πιστεύει ότι για πρώτη φορά έχει κερδίσει την αποδοχή των συμμαθητών της. Για λίγα λεπτά, η εικόνα λειτουργεί.
Μετά πέφτει πάνω της ο κουβάς με το αίμα.
Η σκηνή είναι σημαντική όχι μόνο λόγω της βίας που ακολουθεί, αλλά επειδή η Carrie έχει ήδη περάσει από ολόκληρη τη διαδικασία της προσδοκίας, της χαράς και της ταπείνωσης.
Η εκδίκησή της ξεκινά από ένα κοινωνικό περιβάλλον που έχει ήδη αποτύχει απέναντί της.
4. Η νταντά στο πάρτι — The Omen
Ο Richard Donner κάνει κάτι πολύ απλό: βάζει μια πράξη θανάτου μέσα σε ένα παιδικό πάρτι.
Ο Damien γιορτάζει τα γενέθλιά του, οι καλεσμένοι βρίσκονται στον κήπο και η ατμόσφαιρα είναι γιορτινή.
Η νταντά ανεβαίνει στην ταράτσα.
Η σκηνή που ακολουθεί αλλάζει αμέσως τον τόνο της ταινίας και συνδέει τον Damien με την ιδέα ότι η παρουσία του φέρνει καταστροφή.
Το σημαντικό είναι η αντίθεση ανάμεσα στην αθωότητα του περιβάλλοντος και σε αυτό που συμβαίνει μέσα του.
5. Το ραντεβού στο σινεμά — Taxi Driver
Ο Travis Bickle θέλει να βγει ραντεβού με την Betsy και επιλέγει έναν κινηματογράφο.
Η επιλογή του είναι μια πορνογραφική αίθουσα.
Η σκηνή δεν είναι βίαιη. Είναι όμως από τις πιο αποκαλυπτικές της ταινίας, γιατί δείχνει πόσο διαφορετικά αντιλαμβάνεται ο Travis την κοινωνική πραγματικότητα.
Δεν καταλαβαίνει γιατί η Betsy ενοχλείται. Δεν αντιλαμβάνεται ότι έχει ξεπεράσει ένα όριο.
Ο Martin Scorsese δεν χρειάζεται να μας πει ότι ο Travis είναι αποκομμένος από την κοινωνία. Το βλέπουμε μέσα από μια αποτυχημένη έξοδο.
6. Το διαμέρισμα — The Tenant
Στο The Tenant, ο χώρος του σπιτιού σταδιακά παύει να είναι ασφαλής.
Ο Trelkovsky μετακομίζει στο διαμέρισμα μιας γυναίκας που έχει αυτοκτονήσει και αρχίζει να πιστεύει ότι οι γείτονές του θέλουν να τον μετατρέψουν στον προηγούμενο ένοικο.
Ο Polanski χρησιμοποιεί το διαμέρισμα ως μηχανισμό ψυχολογικής πίεσης. Οι τοίχοι, τα παράθυρα, οι γείτονες και οι καθημερινές συνήθειες αποκτούν διαφορετικό νόημα.
Η σκηνή του πυρετικού ονείρου κορυφώνει αυτή την αίσθηση: δεν είναι πλέον ξεκάθαρο αν ο Trelkovsky αντιλαμβάνεται κάτι που πραγματικά συμβαίνει ή αν βλέπουμε την πραγματικότητα μέσα από το μυαλό του.
7. Η συνάντηση με τον Deep Throat — All the President’s Men
Το All the President’s Men δεν χρειάζεται να δείξει βία για να δημιουργήσει ένταση.
Ο Bob Woodward συναντά τον Deep Throat σε ένα υπόγειο πάρκινγκ. Ο πληροφοριοδότης μιλά με την αίσθηση ότι βρίσκεται σε κίνδυνο και η συνάντηση αποκτά τον χαρακτήρα μυστικής επιχείρησης.
Ο Alan J. Pakula χρησιμοποιεί τον χώρο, τις σκιές και τη σιωπή για να δημιουργήσει μια αίσθηση παρακολούθησης.
Η σκηνή είναι χαρακτηριστική μιας εποχής όπου η πολιτική δυσπιστία είχε γίνει μέρος της καθημερινότητας.
8. Η κατάρρευση του Howard Beale — Network
Ο Howard Beale δεν δολοφονείται ούτε βασανίζεται. Καταρρέει μπροστά στην κάμερα.
Το περίφημο «I’m mad as hell» μετατρέπει την προσωπική του κρίση σε τηλεοπτικό γεγονός.
Και εδώ βρίσκεται το πιο κυνικό σημείο της σκηνής: το δίκτυο αντιλαμβάνεται ότι η κατάρρευσή του μπορεί να γίνει πρόγραμμα.
Ο Sidney Lumet και ο Paddy Chayefsky δεν σατιρίζουν μόνο την τηλεόραση. Δείχνουν έναν μηχανισμό που μπορεί να απορροφήσει ακόμη και την απόγνωση ενός ανθρώπου και να τη μετατρέψει σε θέαμα.
9. Η οικογένεια του Josey Wales — The Outlaw Josey Wales
Η βία στο The Outlaw Josey Wales είναι διαφορετική. Δεν είναι τυχαία όπως στον Carpenter ούτε ψυχολογική όπως στον Polanski.
Είναι προσωπική.
Η οικογένεια του Josey Wales δολοφονείται και από εκεί ξεκινά η ιστορία της εκδίκησής του.
Ο Clint Eastwood χρησιμοποιεί τη σκηνή για να δημιουργήσει τον βασικό ηθικό άξονα της ταινίας: πόσο μακριά μπορεί να φτάσει ένας άνθρωπος όταν η απώλεια γίνεται το μοναδικό κίνητρό του;
Η βία που ακολουθεί έχει τις ρίζες της σε αυτή την πρώτη πράξη.
10. Το φινάλε — The Omen
Αν η αρχή του The Omen συστήνει τον Damien ως πηγή μιας αλυσίδας θανάτων, το τέλος ολοκληρώνει την εικόνα.
Ο Damien δεν αποκαλύπτεται ως τέρας με τον τρόπο που θα περίμενε κανείς από ένα horror movie. Παραμένει ένα παιδί.
Αυτό είναι και το πιο αποτελεσματικό στοιχείο του φινάλε.
Η τελευταία εικόνα δεν χρειάζεται εξήγηση. Ο Richard Donner αφήνει τον θεατή με την ιδέα ότι αυτό που παρακολούθησε δεν ήταν απλώς μια σειρά από ανεξήγητους θανάτους, αλλά η αρχή μιας πολύ μεγαλύτερης απειλής.
Το 1976 ήξερε πώς να κάνει το καθημερινό να μοιάζει επικίνδυνο
Αν υπάρχει ένας κοινός παρονομαστής σε αυτές τις δέκα σκηνές, δεν είναι το αίμα ούτε η βία.
Είναι η απώλεια ασφάλειας. Ο οδοντίατρος δεν είναι πια ασφαλής. Το σχολικό πάρτι δεν είναι ασφαλές. Το σπίτι δεν είναι ασφαλές. Το ραντεβού δεν είναι ασφαλές. Η τηλεόραση δεν είναι ασφαλής. Ακόμη και ένας δημόσιος δρόμος μπορεί να γίνει σκηνή βίας χωρίς προειδοποίηση.
Αυτός είναι και ένας από τους λόγους που το 1976 παραμένει τόσο ενδιαφέρον κινηματογραφικά: οι πιο αποτελεσματικές σκηνές του δεν χρειάζονται πάντα ένα τέρας. Αρκεί ένας χώρος που γνωρίζουμε και ένας άνθρωπος που ξαφνικά δεν μπορεί να τον ελέγξει.
