Γράφει ο Τάσος Γέροντας
Joseph Roth «Ιώβ. Η ιστορία ενός απλού ανθρώπου». Μετάφραση Μαρία Αγγελίδου. Εκδόσεις Άγρα 2021.
Ο Ροτ εξέδωσε το βιβλίο «Ιώβ» το 1930. Ήταν το πρώτο του μυθιστόρημα. Εννέα χρόνια αργότερα, το 1939, ο Ροτ πέθανε. Ήταν μόλις 45 ετών.
Στο βιβλίο «Ιώβ» κανείς ήρωας δεν ονομάζεται Ιώβ. Όμως ο βίος του πρωταγωνιστή, του Μέντελ Σίνγκερ, μοιάζει πολύ με αυτόν του βιβλικού Ιώβ. Το διάβασα παράλληλα με το κείμενο του Σταύρου Ζουμπουλάκη «Οδύνη και θαύμα», το οποίο υπάρχει στο βιβλίο του «Υπό το φως του μυθιστορήματος», καθώς και με το βιβλίο του Ιώβ της Παλαιάς Διαθήκης, σε απόδοση του Ιωήλ Γιαννακόπουλου (Εκδόσεις Ρηγόπουλου 1976).
Ο Μέντελ Σίνγκερ είναι ένας ταπεινός, φτωχός δάσκαλος της Βίβλου σε εξάχρονα εβραιόπουλα. Ζει στο Τσούχνοβο της τσαρικής Ρωσίας με την οικογένειά του, τη γυναίκα του Δεβώρα, τους γιούς τους Γιόνας και Σεμάργια και την κόρη τους Μύριαμ. Από την αρχή της εξιστόρησης η Δεβώρα γέννησε το τέταρτο παιδί τους, τον Μενουχίμ. Σύντομα θα διαπιστώσουν πως ο Μενουχίμ έχει γεννηθεί με σωματική αναπηρία και νοητική υστέρηση.
Ο Μέντελ Σίνγκερ είναι πιστός Εβραίος. Έχει απόλυτη εμπιστοσύνη στον Θεό, την αγάπη του και την ευσπλαχνία του. Όμως η δυστυχία που έφερε στη ζωή του ο Μενουχίμ είναι μόνον η αρχή των δεινών που θα ακολουθήσουν. Όταν ήρθε η ώρα να παρουσιαστούν οι δυο γιοί του στον στρατό, ο Γιόνας θα χαρεί πολύ, θα θελήσει να πάει και να μείνει μετά τη θητεία του, να γίνει κοζάκος, «μια λέξη που φέρνει τρόμο σε όλους τους εβραίους, που έχει στοιχειώσει τη μνήμη τους η άγρια σφαγή από τους κοζάκους του Χμελνίτσκι». (Στ. Ζουμπουλάκης) Ο μικρότερος, ο Σεμάργια, θα επιλέξει να λιποτακτήσει. Θα βρουν τους κατάλληλους ανθρώπους που θα τον φυγαδεύσουν στις ΗΠΑ. Το ισχυρότερο χτύπημα όμως το έδωσε η Μύριαμ, η οποία ακολούθησε τον δρόμο της ακολασίας, ακολουθώντας κάθε βράδυ κι άλλον άντρα στο κρεβάτι του.
Πιστός στο θέλημα του Θεού, ο Σίνγκερ δεν θα αφήσει να πάει ο Μενουχίμ ούτε στο νοσοκομείο ούτε σε κάποιον θαυματουργό ραβίνο. Σ’ αυτόν όμως θα πάει η Δεβώρα. Και θα ακούσει την προφητεία που θα της δώσει ελπίδα: «Ο πόνος θα τον κάνει σοφό, η ασχήμια καλό, η πίκρα γλυκό κι η αρρώστια δυνατό.»
Η ζωή του Μέντελ στο Τσούχνοβο γινόταν όλο και πιο ανυπόφορη. Μέχρι που πήραν γράμμα από τον Σεμάργια, Σαμ πια τον έλεγαν στις ΗΠΑ, ο οποίος τους κάλεσε να πάνε να μείνουν εκεί, στη νέα Γη της Επαγγελίας.
Και θα πάνε. Αλλά θα αφήσουν πίσω τον Μενουχίμ. Όμως δεν θα γλιτώσουν από τις συμφορές. Ο θάνατος θα χτυπήσει το σπιτικό του, κι όχι μόνο μια φορά. Στο τέλος ο Μέντελ θα μείνει μόνος. Εντελώς μόνος. Χωρίς Θεό. Επειδή μέσα στη θλίψη, στον πόνο, τη μαύρη ζωή, θα τον απαρνηθεί. Θα τον κατηγορήσει για τον παραλογισμό του, να τιμωρεί τόσο σκληρά τον πιστό δούλο του. Όπως και στον βιβλικό Ιώβ, κι εδώ τέσσερις πιστοί φίλοι του θα προσπαθήσουν να τον πείσουν (ανεπιτυχώς) να επιστρέψει στον Θεό.
Κι ο Θεός θα απαντήσει στον Μέντελ με ένα θαύμα.
Η ζωή του Μέντελ Σίνγκερ δεν έχει πολλά κοινά με τον βιβλικό Ιώβ. Ο Ιώβ είχε τα πάντα κι ήταν ευτυχισμένος. Ο Μέντελ ήταν φτωχός, αλλά ήταν ευτυχισμένος υπό την σκέπη του Θεού. Ο Ιώβ έχασε τα πάντα επειδή ο Θεός επέτρεψε στον Σατανά να τον βασανίσει χωρίς να του αφαιρέσει τη ζωή. Ο Μέντελ έχασε τα πάντα επειδή… Δεν ξέρουμε. Όμως τελικά και οι δύο απαρνήθηκαν τον Θεό. Αμφότεροι εξαπολύουν σφοδρότατο κατηγορητήριο εναντίον του Θεού. (Ο Μέντελ) «Τώρα επιτέλους χαιρόταν θριαμβευτικά την οδύνη του.» Και το θαύμα, το πολυαναμενόμενο θαύμα, το οποίο διατρέχει όλο το βιβλίο, έρχεται αφού διαπιστώσουμε πως ο Μέντελ δεν μπορεί να απαρνηθεί τον Θεό. «Η αποστασία εξακολουθεί να μην είναι εύκολη, ο Θεός μπορεί να τη νικάει κι αυτήν.» (Στ. Ζουμπουλάκης) Και στο τέλος «Ο Μέντελ αποκοιμήθηκε. Και αναπαύθηκε από το βάρος της ευτυχίας και τη μεγαλοσύνη των θαυμάτων.»
Αριστούργημα!
«Γυναίκα ήταν, συχνά-πυκνά την καβαλούσε ο διάβολος.»
«Εδώ και χίλια χρόνια ποτέ δεν έβγαινε σε καλό, όταν κάποιος χωρικός μιλούσε και κάποιος Εβραίος άνοιγε το στόμα του και απαντούσε.»
«Κι όποιος δεν έχει πάθει κακό, δεν πιστεύει στα θαύματα.»
«Δεν είχαμε μεταξύ μας τη θέρμη της αγάπης αλλά την ψύχρα της συνήθειας.»
«Αλλά τον πονούσε που δεν προσευχόταν. Η οργή του τον πονούσε. Τον πονούσε που ήταν ανίσχυρη. Γιατί μπορεί ο Μέντελ να ‘τανε θυμωμένος με τον Θεό, αλλά ο Θεός ήταν ακόμα κυρίαρχος στον κόσμο.»
