Κάθε εβδομάδα ένας συγγραφέας απαντά σε 15 ερωτήσεις. Σήμερα ο Γιώργος Παπαδάκης
- Γιατί γράφετε;
Η γραφή είναι ένας τρόπος να αντέξω την πραγματικότητα. Να καταλάβω τον κόσμο, να θέσω ερωτήματα, να δημιουργήσω άλλους κόσμους που αναπνέουν και ζητούν να μάθουν αυτό που η πραγματικότητα δεν μπορεί να το πει. Η γλώσσα είναι ίσως ένας τρόπος απόδρασης, φυγής και λήθης του θανάτου –όχι νίκης, λήθης μόνο…
- Τι κάνετε όταν δεν γράφετε;
Διαβάζω, σχεδιάζω το θέμα του επόμενου βιβλίου, ονειρεύομαι πρώτα αυτό το θέμα, ονειρεύομαι το άπιαστο…
- Είστε πρωτίστως αναγνώστης/τρια ή συγγραφέας;
Θα έλεγα ότι είμαι ένας παντοτινός αναγνώστης. Δεν υπάρχει μεγαλύτερη απόλαυση από την ανάγνωση. Και δεν υπάρχει γλυκύτερος παιδεμός από την συγγραφή. Δεν ξεχωρίζω αυτά τα δύο. Χωρίς το διάβασμα δεν υπάρχει γραφή.
- Τι διαβάζετε αυτό το διάστημα;
Διαβάζω πάντα ποίηση, αυτή τη στιγμή Λόρκα, τον οποίο θεωρώ αξεπέραστο ονειρευτή του πάθους, αλλά και κάποια βιβλία σύγχρονων πεζογράφων, για να δω τον τρόπο γραφής και το όραμα που κινεί την πένα τους.
- Με ποιες προσωπικότητες της Λογοτεχνίας θα βγαίνατε για ποτό;
Για ποτό και για κουβέντα! Σίγουρα με την Μαργκερίτ Ντυράς, που της άρεσε το ποτό, με την οποία θα είχα πολλά να πω… Με τον Καβάφη οπωσδήποτε, να μου μιλά για τα είδωλα, για τον χρόνο, για την αφή που έχουν οι στίχοι του όταν αγγίζονται από την φαντασία. Αλλά και με τον Ρεμπώ, να μου πει γιατί εγκατέλειψε την ποίηση τόσο νέος. Κάτι ακόμα: να μου εξηγήσει τι είναι η έκλαμψη!
- Ισχύει ακόμα ο «θάνατος του συγγραφέα» στην εποχή των social media;
Αυτή είναι η άποψη, νομίζω, του Ρολάν Μπάρτ, αλλά στις μέρες μας βλέπω ότι συμβαίνει ακριβώς το αντίθετο. Ο συγγραφέας γίνεται «περσόνα» μέσα από τις διάφορες λογοτεχνικές πλατφόρμες. Οι αναγνώστες ενδιαφέρονται όχι μόνο για τα κείμενα, αλλά για τη βιογραφία, τις απόψεις, ακόμα και για την αισθητική ή τα βίντεο των δημιουργών. Παλιότερα υπήρχε αυτή η άποψη της αποσύνδεσης του κειμένου από την πρόθεση και την ζωή των συγγραφέων. Σήμερα ολοένα και περισσότερο αναζητείται η πρόθεση που υπήρχε στη συγγραφή ενός βιβλίου, η πρώτη αιτία, ψήγματα της προσωπικής ζωής του συγγραφέα, ακόμα και ο λόγος για τον οποίο γράφτηκε! Οι συγγραφείς καθοδηγούν, ερμηνεύουν, επηρεάζουν την κοινή γνώμη για το έργο τους, το σχολιάζουν, το τέμνουν, δεν αφήνουν τον αναγνώστη ανεπηρέαστο. Γνώμη μου είναι ότι το κείμενο «κείται». Προσφέρεται, διατίθεται, αυτοαποκαλύπτεται, είναι δοσμένο ολότελα στην συνείδηση του άλλου. Ο αναγνώστης πρέπει να το ανακαλύπτει χωρίς παρεμβάσεις. Τότε μόνο αγγίζεται από την γοητεία του κειμένου.
- Γίνεται να βιοπορίζεσαι στην Ελλάδα μόνο από τη συγγραφή;
Αυτό δεν ισχύει, δυστυχώς, στην Ελλάδα, παρά σε ελάχιστες περιπτώσεις. Η αγορά του βιβλίου είναι περιορισμένη, το αναγνωστικό κοινό μικρό.
- Διδάσκεται η γραφή;
Ένα έργο είναι προϊόν ταλέντου και τεχνικής. Η τεχνική μπορεί να διδαχθεί, το ταλέντο όμως είναι αυτό που δημιουργεί το προσωπικό ύφος ενός δημιουργού, την ιδιαίτερη ματιά, το ύφος. Με το ταλέντο επιτυγχάνεται η συγκίνηση, όχι με τα μαθήματα δημιουργικής γραφής – τα οποία είναι χρήσιμα ως προς το χτίσιμο ενός χαρακτήρα, ως προς την τεχνική προοπτική της πλοκής, τον ρυθμό, την αποφυγή παγίδων, την εξάλειψη κοινοτοπιών. Προσωπική μου άποψη είναι ότι η πρωτοτυπία, η ευαισθησία, ο τρόπος αντίληψης του κόσμου, η δημιουργική μίμηση του πραγματικού στην σκηνική συμπεριφορά των ηρώων, προέρχονται από το ταλέντο και κυρίως από την επίμονη παρατήρηση του πραγματικού κόσμου. Η ανάπτυξη της μυθοπλαστικής ροής είναι αποτέλεσμα μετάπλασης του πραγματικού, προκειμένου, σύμφωνα και με τον Αριστοτέλη, να είναι πειστικό ένα έργο, να μην «φωνάζει» ότι είναι ψεύτικο. Πιστεύω ότι ένα από τα χαρίσματα ενός δημιουργού του λόγου είναι η σκηνοθετική διάταξη των ηρώων. Στο μυθιστόρημα ο λόγος και η χωροταξία συμβαδίζουν. Δεν ξέρω αν αυτά τα πράγματα διδάσκονται. Παραμένει πάντοτε ένα ζητούμενο αν ο συγγραφέας διαβάζει έργα άλλων δημιουργών. Τα βλέμματα των «άλλων» εμπλουτίζουν την πνοή ενός κειμένου, γιατί την έχουν διασχίσει και την έχουν φωτίσει πολλαπλώς. Λέει ο Σεφέρης: «Είναι παιδιά πολλών ανθρώπων τα λόγια μας».
- Ποιο θα ήταν το δικό σας «γράμμα σ’ ένα νέο ποιητή»;
Να γράφει πολύ και να πετά ή να αναμορφώνει τα γραπτά του. Να μην αφήνεται στην εύκολη αποδοχή των πολλών μέσα από τα κοινωνικά δίκτυα. Να είναι αυστηρός με τον εαυτό του. Και να διαβάζει, να διαβάζει πολύ. Να μελετά την παράδοση. Μόνο πατώντας στους προηγούμενους εργάτες του λόγου, θα βρει τον ρυθμό του. Τέλος, να μάθει να διαχειρίζεται την αποτυχία.
- Η Λογοτεχνία είναι ενιαία ή επιδέχεται διακρίσεων;
Ναι, έχω την άποψη ότι διακρίνεται πρώτα πρώτα στην λεγόμενη εμπορική, που προορίζεται για ψυχαγωγία και για το αξόδευτο πέρασμα του χρόνου, και στην υψηλή λογοτεχνία, με απαιτήσεις, με αξιώσεις, ικανή να δώσει αισθητική απόλαυση και προβληματισμό.
- Υπάρχουν must read βιβλία; Ποια είναι για εσάς;
Ο όρος μπορεί να έχει κάποια αξία μόνο για βιβλία που άλλαξαν την ανθρώπινη σκέψη, με τεράστια επίδραση παγκοσμίως. Στην πρώτη σειρά θα τοποθετούσα τα ομηρικά έπη, την Θεία Κωμωδία του Δάντη, τον Δον Κιχώτη του Θερβάντες, το Εκατό χρόνια μοναξιά του Μάρκες, τα περισσότερα βιβλία του Ντοστογιέφσκι, τη Μαντάμ Μποβαρύ του Φλωμπέρ, την Παναγία των Παρισίων του Ουγκώ, την Μεταμόρφωση του Κάφκα. Για μένα προσωπικά, θεωρώ muste βιβλίο τον Εραστή της Ντυράς, και στα ελληνικά δεδομένα, τον Βίο του Ισμαήλ Φερίκ πασά, της Γαλανάκη, καθώς και πολλά μυθιστορήματα της λεγόμενης γενιάς του ’30.
- Πώς είναι να γράφεις στον καιρό της πολιτικής ορθότητας;
Σήμερα αυτό είναι ένα απαιτητικό πεδίο ισορροπίας σε λεπτό σχοινί. Υπάρχουν ορατά πλέον και μαχητικά μέρη της κοινωνίας με ιδιαιτερότητες, τα οποία δεν μπορεί ο συγγραφέας να μην σέβεται ή να προσβάλει. Αυτό σημαίνει ότι ο δημιουργός δεν μπορεί να απέχει από την συμπερίληψη και να αγνοεί την ορατότητα του διαφορετικού. Πχ οι προσβλητικές εκφράσεις, οι ανακρίβειες, οι αφορισμοί εναντίον εθνοτικών ή έμφυλων ομάδων, δεν γίνονται πλέον αποδεκτές και μπορούν να καταδικάσουν ένα βιβλίο ως ρατσιστικό. Προσοχή: όταν γράφει κάποιος μόνο και μόνο για να γίνει αρεστός, σημαίνει ότι περιορίζει την φαντασία και την ενσυναίσθηση, δηλαδή την ελευθερία του λόγου και της μυθοπλαστικής αναπαράστασης. Χρειάζεται να βρεθεί η μέση οδός. Η λογοτεχνία βέβαια υπάρχει για να ταράσσει τα νερά, για να φέρνει ανατροπές, να αποδομεί το πραγματικό και να το αναδομεί σύμφωνα με την τέχνη της αφηγηματικότητας. Δυστυχώς, ο φόβος του διαδικτυακού διασυρμού και της εκδοτικής κατακραυγής αναγκάζει τους συγγραφείς να στρογγυλεύουν τα πράγματα, να λειαίνουν τα αγκάθια, να περιορίζουν την αληθοφάνεια των χαρακτήρων τους.
- Γιατί οι Έλληνες γράφουν περισσότερο απ’ ό, τι διαβάζουν;
Πράγματι, οι εκδοτικοί οίκοι κατακλύζονται από χιλιάδες χειρόγραφα. Αν η ανάγνωση είναι πράξη μοναχική και η γραφή εξωστρεφής, οι Έλληνες έχουν ανάγκη όχι ν’ ακούσουν, αλλά να ακουστούν. Αυτό είναι σύμπτωμα των καιρών: δεν ακούμε τους άλλους, γιατί θέλουμε εμείς να ακουστούμε. Πολλοί πιστεύουν ότι επειδή χειρίζονται την γλώσσα καλά, μπορούν να γράψουν μια ιστορία, η οποία θα τους βγάλει από την ανωνυμία. Η καλή γνώση της γλώσσας δεν αποτελεί από μόνη της κριτήριο της τέχνης της γραφής. Απαιτείται και η τεχνική του μύθου, η οποία προέρχεται από ατελείωτες ώρες ανάγνωσης και βυθίσματος σε βιβλία άλλων. Η εύκολη αναγνώριση και η υστεροφημία, η ματαιοδοξία και η επιβεβαίωση, βρίσκονται, νομίζω, στον πυρήνα αυτού του ελληνικού φαινομένου. Είναι αλήθεια ότι οι Έλληνες διακρίνονταν ανέκαθεν από την άρνηση της περατότητας της ζωής, περισσότερο από τους άλλους λαούς. Οι Έλληνες καλλιτέχνες πρώτοι διέσωσαν τα ονόματά τους στα έργα τους. Το δικαίωμα στην αθανασία το προέταξαν οι Έλληνες στην ιστορία της τέχνης, αλλά το έκαναν με αριστουργήματα που αντιστάθηκαν στη φθορά των αιώνων! Αυτή η άρνηση της θνητότητας υπάρχει πάντα στο συλλογικό ασυνείδητο, αλλά φοβούμαι ότι δεν συνδέεται συχνά με αριστουργήματα…
- Πώς σας επηρεάζει η πολιτική επικαιρότητα;
Δεν με επηρεάζει γιατί κατά κανόνα γράφω για το παρελθόν. Τοποθετώ την πλοκή σε περασμένες δεκαετίες. Πιστεύω ότι μόνο το παρελθόν μπορεί να υποστεί μυθιστορηματική ανάπλαση, γιατί έχει περάσει από τον έλεγχο του χρόνου, ενώ το παρόν δεν έχει ακόμα εξαντλήσει ή ολοκληρώσει την ταυτότητά του.
- Η Λογοτεχνία, τελικά, σας έχει αλλάξει τη ζωή;
Η λογοτεχνία ολοκληρώνει ένα σκοπό, αναπληρώνει ένα κενό, είναι ζωτική ανάγκη. Η πάλη με την γλώσσα, η βύθιση στον κόσμο της πλοκής, η βασανιστική διάπλαση των χαρακτήρων, μεταφέρουν το μυαλό αλλού, σε άλλο χρόνο, σε άλλο τόπο, στον οποίο η φαντασία πρέπει να δουλέψει με τις απουσίες, και με κόπο να τις κάνει παρούσες, ικανές να απασχολήσουν τη συνείδηση. Για να γίνει η απουσία στέρεο σώμα, για να αποκτήσει αίμα που αληθινά κυλάει στις φλέβες, πρέπει να γίνει η μετάβαση από την σκιά στο φως, από το είδωλο στην αλήθεια. Η κατάκτηση της αλήθειας αποτελεί το στοίχημα κάθε μυθοπλασίας. Έχει γοητεία η στιγμή που το άψυχο αποκτά ψυχή, και απαιτεί, και δρα, όπως στην πραγματικότητα. Αν ο χαρακτήρας δεν έχει σώμα ορατό από τον αναγνώστη, παραμένει στη σκιά. Θέλω να πω ότι η προσπάθεια που κάνει ο συγγραφέας στο εργαστήρι του, έχει επίπτωση και στη ζωή του, στην βίωση του πραγματικού χρόνου. Και όταν ο συγγραφέας βρίσκεται εκτός εργαστηρίου, πάλι από συγγραφική «διαστροφή», παρατηρεί, καταγράφει την κίνηση, τις μορφές, τη γλώσσα, την έκφραση των αληθινών ανθρώπων: «κλέβει» από τη ζωή τους, για να την μετουσιώσει στον μύθο που ερμηνεύει τη ζωή, δεν την αντιγράφει.
Στις 14 Οκτωβρίου 2026, ώρα 19:00, στο βιβλιοπωλείο ΙΑΝΟΣ Θεσσαλονίκης θα πραγματοποιηθεί παρουσίαση του νέου μυθιστορήματος του βραβευμένου με Κρατικό Βραβείο Λογοτεχνίας Γιώργου Παπαδάκη, με τίτλο ”Η γραφή των κυμάτων”.
