Φωτογραφία: Miroslav Blicharski / Aleksander
Ένας ασυνήθιστος τάφος στην Πολωνία εξακολουθεί να προκαλεί το ενδιαφέρον των αρχαιολόγων, καθώς τα ευρήματα δείχνουν ότι η νεαρή γυναίκα που βρισκόταν μέσα σε αυτόν θεωρήθηκε πιθανότατα επικίνδυνη ακόμη και μετά τον θάνατό της.
Η «Ζόσια», όπως την έχουν ονομάσει οι ερευνητές, πέθανε στα μέσα του 17ου αιώνα, σε ηλικία περίπου 17 έως 19 ετών. Ο τάφος της στο Πιέν της Πολωνίας περιείχε μια σειρά από ασυνήθιστα αντικείμενα, τα οποία φαίνεται πως είχαν τοποθετηθεί με σκοπό να εμποδίσουν τη νεκρή να επιστρέψει στους ζωντανούς.
Λουκέτο στο πόδι και δρεπάνι στον λαιμό
Όταν οι αρχαιολόγοι εντόπισαν τον τάφο, διαπίστωσαν ότι ένα τριγωνικό λουκέτο ήταν στερεωμένο στο μεγάλο δάχτυλο του αριστερού ποδιού της.
Ακόμη πιο εντυπωσιακό ήταν ένα σιδερένιο δρεπάνι, τοποθετημένο κατά μήκος του λαιμού της, με τη λεπίδα στραμμένη προς τον λάρυγγα.
Η θέση του αντικειμένου δεν φαίνεται να ήταν τυχαία. Σύμφωνα με τις λαϊκές δοξασίες της εποχής, ένα τέτοιο μέτρο θα μπορούσε να εμποδίσει έναν νεκρό να σηκωθεί από τον τάφο, καθώς η λεπίδα θα έκοβε τον λαιμό του.
Οι ερευνητές εκτιμούν μάλιστα ότι το δρεπάνι δεν τοποθετήθηκε κατά την αρχική ταφή. Ο τάφος φαίνεται πως ανοίχτηκε ξανά λίγο αργότερα, όταν το σώμα δεν είχε ακόμη αποσυντεθεί πλήρως, και τότε τοποθετήθηκε το σιδερένιο εργαλείο.
Η ανατομικά άθικτη θέση των οστών υποστηρίζει αυτή την εκτίμηση.
Ένα ακόμη μέτρο προστασίας κρυβόταν στο στόμα της
Το μυστήριο γίνεται ακόμη μεγαλύτερο από ένα εύρημα που δεν έχει ακόμη εξηγηθεί πλήρως.
Οι επιστήμονες εντόπισαν έντονο πράσινο χρωματισμό στον ουρανίσκο της Ζόσια, αλλά και ίχνη αποχρωματισμού στη βάση του κρανίου, στη ρινική κοιλότητα και στους δύο πρώτους αυχενικούς σπονδύλους.
Η εικόνα αυτή υποδηλώνει ότι ένα αντικείμενο με σημαντική περιεκτικότητα σε χαλκό είχε πιθανότατα τοποθετηθεί στο στόμα της.
Οι ερευνητές απέκλεισαν το ενδεχόμενο να επρόκειτο για νόμισμα, καθώς ένα απλό κέρμα δεν θα προκαλούσε τόσο εκτεταμένο αποχρωματισμό.
Μέχρι σήμερα δεν έχει εξακριβωθεί ποιο ακριβώς ήταν το αντικείμενο.
Γιατί φοβούνταν τη Ζόσια;
Οι αρχαιολόγοι δεν μπορούν να γνωρίζουν με βεβαιότητα τι πίστευαν οι άνθρωποι που την έθαψαν. Ωστόσο, η μεταχείριση του σώματός της παραπέμπει σε έντονο φόβο ότι θα μπορούσε να επιστρέψει και να βλάψει τους ζωντανούς.
Ο καθηγητής Ντάριους Πολίνσκι από το Πανεπιστήμιο Νικόλαος Κοπέρνικος στο Τορούν, επικεφαλής της αρχαιολογικής έρευνας, έχει επισημάνει ότι το λουκέτο μπορεί να είχε τόσο συμβολικό όσο και πρακτικό χαρακτήρα.
Θα μπορούσε να συμβολίζει το «κλείσιμο» της επίγειας ζωής, αλλά ταυτόχρονα να λειτουργεί ως μέσο αποτροπής της επιστροφής της νεκρής.
Την εποχή εκείνη, οι φόβοι για τους νεκρούς συνδέονταν συχνά με επιδημίες, ανεξήγητους θανάτους, ασθένειες και άλλες συμφορές. Οι άνθρωποι αναζητούσαν υπερφυσικές εξηγήσεις για γεγονότα που δεν μπορούσαν να κατανοήσουν.
Ίσως ήταν ξένη στην τοπική κοινωνία
Οι σύγχρονες επιστημονικές εξετάσεις προσφέρουν επίσης ενδιαφέρουσες πληροφορίες για τη ζωή της νεαρής γυναίκας.
Οι γενετικές αναλύσεις δείχνουν πιθανές σκανδιναβικές καταβολές, όμως τα ισότοπα στροντίου δεν επιβεβαιώνουν ότι η ίδια είχε μεταναστεύσει από τη Σκανδιναβία.
Οι ερευνητές θεωρούν πιθανότερο να ήταν μετανάστρια δεύτερης γενιάς ή να προερχόταν από οικογένεια με καταγωγή εκτός της άμεσης τοπικής κοινότητας, ενώ η ίδια φαίνεται πως μεγάλωσε στην περιοχή γύρω από το σημερινό Πιέν.
Είχε ύψος περίπου 1,62 έως 1,68 μέτρα, δηλαδή φυσιολογικό για μια γυναίκα της εποχής.
Παράλληλα, υπάρχουν ενδείξεις ότι πιθανότατα προερχόταν από σχετικά εύπορο κοινωνικό περιβάλλον.
Γύρω από το σαγόνι της βρέθηκαν υπολείμματα μιας ιδιαίτερα περίτεχνης υφαντής κορδέλας. Η ανάλυση έδειξε ότι το στημόνι ήταν μεταξωτό, ενώ τέσσερις κλωστές στις άκρες ήταν κατασκευασμένες από καθαρό ασήμι και χρυσό.
Το στοιχείο αυτό κάνει ακόμη πιο παράδοξη τη μεταχείρισή της μετά τον θάνατό της.
Έπασχε από αγγειακό όγκο
Οι εξετάσεις στα λείψανα αποκάλυψαν επίσης ότι η Ζόσια έπασχε από αιμαγγείωμα στο στέρνο.
Πρόκειται για αγγειακό όγκο που ενδεχομένως της προκαλούσε πόνο και μπορεί να είχε δημιουργήσει εμφανές πρήξιμο ή παραμόρφωση στην περιοχή του στήθους.
Ωστόσο, οι επιστήμονες δεν θεωρούν ότι έχει αποδειχθεί πως η συγκεκριμένη πάθηση προκάλεσε τον θάνατό της.
Οι έρευνες συνεχίζονται και οι επιστήμονες ελπίζουν ότι πρόσθετες αναλύσεις θα επιτρέψουν να διαπιστωθεί τι ακριβώς συνέβη στη νεαρή γυναίκα.
Η «Ζόσια» και οι «αντι-βρικολαϊκές» ταφές
Ο τάφος της δεν αποτελεί μεμονωμένο περιστατικό.
Σε διάφορες περιοχές της Κεντρικής και Νοτιοανατολικής Ευρώπης έχουν εντοπιστεί εκατοντάδες ασυνήθιστες ταφές από τα τέλη του Μεσαίωνα έως τις αρχές της πρώιμης νεότερης περιόδου.
Σε αυτές έχουν βρεθεί πρακτικές που φαίνεται να είχαν έναν κοινό στόχο: να εμποδίσουν τον νεκρό να επιστρέψει και να βλάψει τους ζωντανούς.
Γι’ αυτό και οι αρχαιολόγοι χρησιμοποιούν συχνά τον όρο «αντι-βρικολαϊκές ταφές». Ο όρος, ωστόσο, δεν πρέπει να ερμηνεύεται με βάση τη σύγχρονη εικόνα των βρικολάκων. Πρόκειται περισσότερο για τις πραγματικές λαϊκές δοξασίες της εποχής γύρω από τους νεκρούς, τις ασθένειες και τις υπερφυσικές απειλές.
Στο Πιέν έχει εντοπιστεί η μεγαλύτερη γνωστή νεκρόπολη της Πολωνίας με τέτοιου είδους ταφές. Συνολικά έχουν αποκαλυφθεί 101 τάφοι, μεταξύ των οποίων τουλάχιστον 12 χαρακτηρίζονται άτυποι.
Ένας φόβος που δεν σταμάτησε με τον θάνατο
Η περίπτωση της Ζόσια αποκαλύπτει τελικά κάτι περισσότερο από μια παράξενη αρχαιολογική ταφή.
Το λουκέτο, το δρεπάνι και πιθανότατα το αντικείμενο που τοποθετήθηκε στο στόμα της δείχνουν ότι ο φόβος γύρω από τη νεαρή γυναίκα δεν τελείωσε όταν πέθανε. Αντίθετα, φαίνεται πως συνεχίστηκε και μετά την ταφή της, οδηγώντας τους ανθρώπους της εποχής να λάβουν ολοένα πιο ακραία μέτρα.
Περισσότερα από τρεισήμισι χρόνια αργότερα, οι επιστήμονες προσπαθούν να αποκαταστήσουν όχι μόνο το πρόσωπο της Ζόσια, αλλά και την ιστορία της.
Και ίσως το πιο ενδιαφέρον μυστήριο να μην είναι τελικά αν οι άνθρωποι του 17ου αιώνα πίστευαν στους βρικόλακες, αλλά τι ακριβώς συνέβη στη νεαρή γυναίκα ώστε να φοβηθούν τόσο πολύ ότι θα επέστρεφε από τον τάφο της.
