γράφει ο Τάσος Γέροντας
Ισίδωρος Ζουργός «Χάλκινα κατώφλια». Εκδόσεις Πατάκη 2025.
480 σελίδες σε εξαιρετικής ποιότητας λείο υποκίτρινο χαρτί, με άψογη επιμέλεια, εξαιρετική σελιδοποίηση, εκτύπωση και βιβλιοδεσία.
Χάλκινα κατώφλια ονομάζουν οι αρχαίοι τις εισόδους των σπιτιών, τα πατώματα κι ολόκληρα τα παλάτια τους.
Βρισκόμαστε γύρω στο 950 π.Χ., σύμφωνα με το σημείωμα του συγγραφέα στο τέλος του βιβλίου. Αυθαίρετη επιλογή ώστε να μπορέσουν να «συναντηθούν» τα ομηρικά έπη με τον κόσμο της Βίβλου, ο Οδυσσέας και ο βασιλιάς Σολομώντας. Όμως η αφήγηση ξεκινά από πολύ διαφορετικό μέρος.
Αφηγητής είναι ένα αγόρι, δέκα χρονών στην αρχή της ιστορίας μας. Μένει σε ένα μικρό χωριό, μια «κουτσουλιά» όπως λέει, δίπλα στον Αξιό ποταμό. Ο άγνωστος πατέρας του είναι Παίονας, όπως και όλοι στο χωριό και στη γύρω περιοχή. Η μητέρα του κατάγεται από τους Εγχελείς, μια φυλή πολύ μακρυά, στην περιοχή της λίμνης Αχρίδας. Δεν θα μάθουμε το όνομα του παιδιού, παρά μόνον αυτό που θα του δοθεί πολύ αργότερα. Στο χωριό τον αποκαλούν «αυτός που ακούει φωνές».
Το γεγονός ότι όντως ακούει φωνές είναι ο λόγος που η μητέρα του θα τον φυγαδεύσει από το χωριό και θα τον παραδώσει στον ναό της Λευκής Θεάς, όπου ζουν μόνο γυναίκες και κορίτσια. Εκεί θα ζήσει πέντε χρόνια υπηρετώντας τις ιέρειες και τους προσκυνητές του ναού. Στα 15 του θα ακολουθήσει εκών-άκων τον στρατό του βασιλιά των Παιόνων, ο οποίος οδεύει προς την Τροία, για να βοηθήσει τον Πρίαμο να αντιμετωπίσει τους Αχαιούς.
Παρότι μικρός το δέμας («φλούδα» τον αποκαλούν οι στρατιώτες) θα επιβιώσει από τις κακουχίες της πορείας, θα φτάσει στην Τροία, όπου και θα θαυμάσει την ομορφιά και τη μεγαλοπρέπεια αυτής της πόλης. Όμως δεν θα προλάβει να ζήσει πολύ εκεί. Ένα γύρισμα της τύχης θα τον φέρει αιχμάλωτο των Αχαιών, αιχμάλωτο του ίδιου του Οδυσσέα. Ο Οδυσσέας, εκτιμώντας τις ικανότητές του, θα τον πάρει κοντά του και θα του δώσει το όνομα Λύκαστος, αυτός που έχει σχέση με το φως.
Και τότε αρχίζει η δική του Οδύσσεια. Μετά την πυρπόληση της Τροίας (η οποία επιτεύχθηκε χάρη σε δική του ιδέα για το κούφιο άλογο, την οποία επεξεργάστηκε και ολοκλήρωσε ο Οδυσσέας) θα πάρει τον δρόμο της επιστροφής προς την Ιθάκη. Όχι πως είχε ποτέ σκοπό να πάει εκεί. Σκόπευε στη διαδρομή, όταν θα του δινόταν η ευκαιρία, να σκοτώσει τον Οδυσσέα, για να τον εκδικηθεί για τον χαμό μιας δούλης που αυτός αγαπούσε.
Πώς όμως, αφού θα ξεφύγουν από την Κίρκη, τους Λαιστρυγόνες και τον Κύκλωπα, θα βρεθούν, αντί για την Ιθάκη στη Φοινίκη και μετά στην Ιουδαία; Πώς θαλασσόλυκοι θα φτάσουν στην Τύρο και πεζοπόροι στα Ιεροσόλυμα; Πώς θα καταφέρει ο Λύκαστος να επιβιώσει μετά από τόσα ψέματα που είπε στον Οδυσσέα για φωνές και όνειρα; Ποια σανίδα σωτηρίας θα σκαρφιστεί για να σωθεί; Ποια θα είναι τελικά η δική του Ιθάκη; Θα φτάσει;
Ο Ζουργός μελέτησε πολύ, τόσο για την εποχή των ομηρικών επών, όσο και για τον κόσμο της Παλαιάς Διαθήκης. Πολλές λεπτομέρειες στο βιβλίο αποκαλύπτουν το βάθος της μελέτης του. Από την επιλογή των ονομάτων μέχρι τις περιγραφές τελετουργιών και θυσιών, εθίμων και εκφράσεων, όλα καταδεικνύουν την εμβριθή μελέτη της βιβλιογραφίας που παρατίθεται στο τέλος του βιβλίου. Η εξαιρετική χρήση της γλώσσας, γνωστή ήδη από τα προηγούμενα έργα του συγγραφέα, κι εδώ προκαλεί τον θαυμασμό του αναγνώστη: πυρίπνοος ταύρος, χειριδωτός χιτώνας.
Η περιπετειώδης ζωή του Λύκαστου μού θύμισε περισσότερο τον βίο του Ματίας Αλμοσίνο παρά αυτόν του Σταυράκιου από το αριστουργηματικό «Περί της εαυτού ψυχής». Τώρα πήρε ένα άβγαλτο παιδί από ένα μικρό χωριό της Παιονίας και το ταξίδεψε σχεδόν σε όλον τον γνωστό κόσμο της εποχής του (μόνο στην Αίγυπτο δεν πρόλαβε να πάει). Χρησιμοποίησε την αρχική του αθωότητα και την καθαρή του σκέψη για να τον κάνει έναν παγκόσμιο πρεσβευτή της ειρήνης. Ένα παιδί που ακούει θεϊκές φωνές κινείται με θάρρος και θράσος σ’ έναν κόσμο υποδουλωμένο σε προλήψεις και δεισιδαιμονίες. Δεν διστάζει να σταθεί απέναντι στους άρχοντες και να αντιμετωπίσει την ισχύ της εξουσίας. Σε μια έξαρση αντιπολεμικής στάσης χλευάζει το κύδος των Αχαιών («ήρωες ξυπόλυτοι, με κύδος που το σκουριάζει η αλμύρα») και μέμφεται τον παράλογο πόλεμο («Ο πόλεμος της Τροίας εξαρχής μου έμοιαζε ανερμήνευτος. Όλοι οι πολεμιστές και στα δύο στρατόπεδα μιλούσαν την ίδια γλώσσα και πίστευαν στους ίδιους θεούς»). Απορρίπτει την ισχύ του χρήματος και ανεβάζει την αγάπη στη θέση της υπέρτατης δύναμης.
Η αξεπέραστη πένα του Ζουργού μπόλιασε έναν μύθο με έναν άλλο μύθο, «παραφράζοντας» την ιστορία. Έπλασε έναν κόσμο πολύ παλιό, πολύ μακρινό, γεμάτο δοξασίες, πλούσιο σε θεούς και μεγάλα λόγια, γεμάτο πόνο και φτώχεια, και με έναν ήρωα να στέκεται ανάμεσα σε θεούς και βροτούς, ανάμεσα σε δούλους και αφέντες και να πιστεύει μόνο στην αγάπη. Άλλο ένα σπουδαίο βιβλίο από έναν κορυφαίο συγγραφέα.
«να αποδέχεσαι τη μοίρα των βροτών και τη σκληρότητα των αθανάτων»
«Δρασκέλιζαν λοιπόν οι θεοί τα χάλκινα κατώφλια κι ερχόντουσαν εδώ κάτω, στους βροτούς, κι εκείνοι αντάλλασσαν μεταξύ τους σάρκες και αίμα για να τους διασκεδάζουν».
