γράφει ο Τάσος Γέροντας
Ίαν ΜακΓιούαν «Τι μπορούμε να γνωρίζουμε». Μετάφραση Κατερίνα Σχινά. Εκδόσεις Πατάκη 2026.
464 σελίδες σε εξαιρετικής ποιότητας λείο, υποκίτρινο χαρτί, με άψογη επιμέλεια, σελιδοποίηση, εκτύπωση και βιβλιοδεσία.
Το πλέον πρόσφατο βιβλίο του ΜακΓιούαν είναι ένα πολυπρόσωπο μυθιστόρημα. Από την πρώτη πρόταση φαίνεται να είναι επιστημονική φαντασία: «Στις 20 Μαΐου 2119 πήρα το νυχτερινό φέριμποτ (…)». Αργότερα θα μάθουμε πως η Βρετανία του 2119 δεν μοιάζει με αυτήν που ξέρουμε σήμερα. Το μεγάλο νησί έχει μετατραπεί σε πολλά, πολύ μικρότερα νησιά. Τι είχε συμβεί;
Η Παράκρουση ενίσχυσε τα φαινόμενα της κλιματικής καταστροφής του πλανήτη, προκάλεσε ένα τσουνάμι στον Ατλαντικό Ωκεανό, πνίγοντας πολλές παράλιες πόλεις: Λονδίνο, Νέα Υόρκη, Παρίσι. Η αυτοκρατορία της Νιγηρίας και το Λάγος αποτελούν ισχυρή πολιτική, οικονομική και στρατιωτική δύναμη.
Τι είναι η Παράκρουση; Η εξάπλωση των πυρηνικών όπλων και οι αιώνιες έχθρες γειτονικών κρατών οδήγησε σε διαδοχικούς περιφερειακούς πυρηνικούς πολέμους στα μέσα του πρώτου αιώνα της 2000, χωρίς όμως να προκληθεί παγκόσμιος πόλεμος. Τα νέφη των βομβών και των πυραύλων επιτάχυναν ραγδαία την καταστροφή του κλίματος. Το μεγαλύτερο ποσοστό των έμβιων όντων του πλανήτη εξαφανίστηκε οριστικά. Ο πληθυσμός της Γης μειώθηκε στο μισό. Σημειώθηκε τεχνολογική οπισθοχώρηση.
Ένα άλλο πρόσωπο του βιβλίου είναι αυτό που ασχολείται με τη λογοτεχνία και την εξέλιξή της στο διάστημα αυτό. Ο Τόμας Μέτκαλφ, καθηγητής σε ένα πανεπιστήμιο ενός από τα νησιά του βρετανικού αρχιπελάγους, μελετά τη ζωή και το έργο του ποιητή Φράνσις Μπλάντυ. Πολύ σημαντική βοήθεια είναι η ψηφιοποίηση πριν την Παράκρουση όλων των πληροφοριών. Όλα τα μέιλ, όλα τα σημειώματα, όλα τα χειρόγραφα, ακόμα και κάθε λίστα με ψώνια, είχαν ψηφιοποιηθεί και είχαν αποθηκευτεί σε σέρβερ στο Λάγος. Τα περισσότερα ήσαν διαθέσιμα στο κοινό και όλα στους πανεπιστημιακούς. Όπως σημειώνει και ο ίδιος ο Μέτκαλφ, διαθέτει περισσότερες πληροφορίες για τους ανθρώπους του 2014 από όσες είχαν οι ίδιοι οι σύγχρονοί τους. Και γιατί το 2014; Επειδή τότε ο Μπλάντυ έγραψε ένα ποίημα για τα γενέθλια της γυναίκας του, το οποίο κάποιοι το άκουσαν, αλλά πουθενά δεν βρέθηκε γραμμένο. Και το θεώρησαν στην εποχή του αριστούργημα.
Η αναζήτηση του ποιήματος θα οδηγήσει τον Μέτκαλφ σε μία καταβύθιση στο παρελθόν. Θα διαβάσει οτιδήποτε υπάρχει για τον ποιητή και τους γνωστούς του. Ουσιαστικά το μυαλό του θα «ζήσει» έναν αιώνα πριν. Θα σχηματίσει μιαν εικόνα και θα μας την παρουσιάσει για το πώς ήταν η ζωή του Μπλάντυ και της γυναίκας του στο σπίτι τους, πώς ήταν η ζωή του καθενός πριν γνωριστούν, πώς ήταν η ζωή στη Μεγάλη Βρετανία το 2014. Θα καυτηριαστεί η αδιαφορία των περισσότερων πολιτών και όλων των κρατών για τον επικείμενο κίνδυνο λόγω της κλιματικής αλλαγής. Θα υπερτονίσει την αδιαφορία βάζοντας τον Μπλάντυ σφοδρό αντίπαλο των κινημάτων της κλιματικής αλλαγής. Να σημειωθεί πως ο Μπλάντυ θεωρείτο ο σημαντικότερος ποιητής της εποχής του μετά τον Σέυμους Χήνυ. Η περιγραφή των διαλόγων του 2014 είναι μια ξεκάθαρη μομφή για τις ατέρμονες συζητήσεις για την κλιματική αλλαγή και για την κούρσα των εξοπλισμών, αλλά χωρίς κανείς να αναλαμβάνει κάποια δράση.
Η εύρεση ενός χειρογράφου από το παρελθόν είναι το δεύτερο μέρος του βιβλίου, το οποίο καλύπτει λίγο πάνω από το ένα τρίτο του συνόλου. Αυτό το χειρόγραφο θα καταδείξει τα όρια της γνώσης για το παρελθόν με βάση τις πηγές. Αλλά όχι μόνον αυτό. Θα δείξει πώς η μνήμη και η υστεροφημία μπορούν να αλλοιώσουν τις καταγραφές, κόβοντας κάθε δρόμο για τη σωστή και πλήρη γνώση του παρελθόντος. Το χειρόγραφο θα ανατρέψει πολλά από την εικόνα του παρελθόντος που ο Μέτκαλφ μάς οδήγησε να σχηματίσουμε.
Ο ΜακΓιούαν, περιγράφοντας το δικό μας σήμερα σαν παρελθόν, και δείχνοντας πού θα καταλήξουμε, μας αναγκάζει να αναρωτηθούμε: τι περιμένουμε για να δράσουμε; Το τέλος;
Έχοντας για βασικούς ήρωες ανθρώπους των γραμμάτων και των τεχνών, ο συγγραφέας αφ’ ενός δείχνει τη δύναμη της λογοτεχνίας (οι άνθρωποι διαβάζουν ποίηση ακόμα και μετά την Παράκρουση), αφ’ ετέρου αποκαθηλώνει τα ινδάλματα. Οι σπουδαίοι καλλιτέχνες αποκαλύπτονται εγωιστές, μικρόψυχοι, εκδικητικοί, ηθικά ανερμάτιστοι.
Το βασικό στοιχείο του βιβλίου είναι η μνήμη και η ευμεταβλητότητα αυτής. Και δεν είναι μόνον η επιλογή του τι θα καταγράψω και πώς θα το παρουσιάσω, είναι και η φθορά του χρόνου, που αλλοιώνει τη μνήμη. Τούτο υπερτονίζεται συγκινητικά με την περιγραφή της εξέλιξης της νόσου Αλτσχάιμερ ενός από τους γλυκούς ανθρώπους του βιβλίου. Είναι δε προφανής ο παραλληλισμός της Παράκρουσης με τη νόσο Αλτσχάιμερ.
Πολύπλευρο, πολυεπίπεδο, πλούσιο, προκλητικό, ενοχλητικό. Ένα βιβλίο με εξαιρετική μετάφραση, με πολλές, πολύ κατατοπιστικές υποσημειώσεις της μεταφράστριας. Ένα βιβλίο εξαιρετικό!
«Μεταφυσική Κατήφεια: (η) κατάρρευση της πίστης σε ένα μέλλον, ή πιο συγκεκριμένα, [στην] (η) εξασθένηση της πίστης στην πρόοδο.»
«Όποτε οι άνθρωποι έβγαιναν από τη μέση, ο υπόλοιπος κόσμος έβρισκε χώρο να επιστρέψει και να ευδοκιμήσει.»
«Το μυαλό είναι το πιο ερωτικό μας στοιχείο.»
«Το μεγαλύτερο μέρος της ζωής μας χάνεται στη λήθη. Η διάσωση θραυσμάτων του παρελθόντος ισοδυναμεί με τη διεκδίκηση μιας πλουσιότερης ύπαρξης.»
«η ενοχή και η μεταμέλεια είναι χρήσιμα βοηθήματα της μνήμης»
«Η μακρινή Αγγλία ήταν ο ψυχρός τόπος της στενόκαρδης ηθικής και της αποδοκιμασίας, και η Οξφόρδη η υγρή καρδιά της.»
