Υπάρχουν κωμωδίες που σε κάνουν να γελάς. Υπάρχουν και εκείνες που σε κάνουν να γελάς ενώ νιώθεις έναν ανεπαίσθητο κόμπο στο στομάχι. Το αριστουργηματικό Amici miei του Μάριο Μονιτσέλι ανήκει αποφασιστικά στη δεύτερη κατηγορία: μια ταινία που μοιάζει με ξέφρενη φάρσα, αλλά στην πραγματικότητα είναι μια από τις πιο πικρές και ειλικρινείς μελέτες πάνω στη φιλία, τη φθορά και τον φόβο του τέλους.
Στον πυρήνα της, η ταινία αφηγείται τις «πλάκες» πέντε αντρών μέσης ηλικίας στη Φλωρεντία. Πλάκες ανώδυνες, παιδαριώδεις, συχνά σκληρές – πάντα όμως απελπισμένα αναγκαίες. Γιατί αυτοί οι άντρες δεν είναι απλώς ατακτούληδες: είναι άνθρωποι που παλεύουν να αρνηθούν τον χρόνο, την κοινωνική ματαίωση, τη ρουτίνα και τον θάνατο. Το χιούμορ τους είναι όπλο επιβίωσης.
Το Amici miei θεωρείται δικαίως ένα από τα ύστερα αριστουργήματα της commedia all’italiana, εκείνης της σπάνιας κινηματογραφικής παράδοσης που κατάφερε να ενώσει το λαϊκό γέλιο με τη βαθιά κοινωνική παρατήρηση. Ο Μονιτσέλι, ήδη βετεράνος του είδους, στήνει μια ταινία που μοιάζει χαλαρή, σχεδόν επεισοδιακή, αλλά κάτω από την επιφάνεια κρύβει μια ακρίβεια χειρουργική.
Το σενάριο, στο οποίο συνέβαλε και ο Πιέτρο Τζέρμι είναι γεμάτο από διαλόγους που θυμίζουν καθημερινές κουβέντες, μα με μια ποιητική κυνισμού. Κάθε αστείο είναι και μια μικρή πράξη εξέγερσης απέναντι στη σοβαροφάνεια της ενηλικίωσης.
Οι φάρσες των φίλων από το θρυλικό επεισόδιο στον σταθμό με το «χαστούκι» μέχρι τις απάνθρωπα αστείες επιθέσεις σε περαστικούς σήμερα ίσως μοιάζουν πολιτικά λανθασμένες. Όμως η ταινία δεν τις δικαιώνει πλήρως. Αντίθετα, τις παρουσιάζει ως συμπτώματα μιας βαθύτερης υπαρξιακής κρίσης.
Το Amici miei δεν γελά με τους άλλους όσο γελά με τον ίδιο τον φόβο του να γελοιοποιηθείς από τη ζωή. Και γι’ αυτό αντέχει ακόμα.
Στο κέντρο της ταινίας βρίσκεται η αντρική φιλία, όχι ως ρομαντικό ιδεώδες, αλλά ως ατελές καταφύγιο. Οι ήρωες αγαπιούνται, εκνευρίζονται, προδίδουν ο ένας τον άλλον, αλλά παραμένουν δεμένοι από κάτι βαθύτερο από την ευγένεια: από την κοινή συνειδητοποίηση ότι κανείς τους δεν έγινε αυτό που ονειρευόταν.
Ο Ούγκο Τονιάτσι δίνει μια από τις πιο σπουδαίες ερμηνείες της καριέρας του, ενώ ο Φιλίπ Νοαρέ, σε έναν ρόλο που απέχει από τη συνήθη ευγένειά του, αποκαλύπτει μια σκοτεινή, σχεδόν ντοστογιεφσκική μελαγχολία πίσω από το χιούμορ.
Ο Μονιτσέλι δεν χαρίζεται. Το φινάλε της ταινίας, αθόρυβο και συγκλονιστικό, θυμίζει ότι το γέλιο δεν νικά τον θάνατο, απλώς τον καθυστερεί. Κι όμως, αυτή η καθυστέρηση είναι ίσως το πιο πολύτιμο πράγμα που έχουμε.
Το Amici miei είναι μια ταινία για τη γελοιότητα της ζωής, ειπωμένη με απέραντη τρυφερότητα. Δεν είναι απλώς μια μεγάλη ιταλική κωμωδία. Είναι μια κωμωδία για την ανάγκη της κωμωδίας.
Σήμερα, σε μια εποχή όπου οι περισσότερες κωμωδίες φοβούνται να είναι πραγματικά πικρές, οι «Εντιμότατοι Φίλοι Μου» στέκουν σαν μνημείο μιας εποχής όπου το σινεμά τολμούσε να πει ότι το γέλιο και η απελπισία είναι το ίδιο πράγμα, απλώς σε διαφορετική συχνότητα.
Και ίσως αυτός να είναι ο λόγος που η ταινία παραμένει τόσο αγαπητή στους σινεφίλ:
επειδή μας κάνει να γελάμε όχι παρά τη θλίψη της, αλλά εξαιτίας της.
