Με αφορμή την απόσυρση της νέας του ταινίας από το 67ο Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης, ο σκηνοθέτης Θανάσης Νεοφώτιστος εξηγεί τη δική του πλευρά και θέτει ερωτήματα για τις επιλογές, τις διαδικασίες και την καλλιτεχνική ευθύνη ενός φεστιβάλ.
Συνέντευξη, Θανάσης Πρωτάτος
Φωτογραφίες, αρχείο Θανάση Νεοφώτιστου
Τον Θανάση Νεοφώτιστο τον γνωρίζω μέσα από τις μικρού μήκους ταινίες του. «Προσευχή», «Λεωφόρος Πατησίων», «Airhostess-737». Έτσι, όταν προέκυψε η είδηση της απόσυρσης της νέας του ταινίας από το Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης, θέλησα να ακούσω την ιστορία από τον ίδιο. Από φυσική περιέργεια ως άνθρωπος, αλλά και από την ευαισθησία που έχω ως δημιουργός απέναντι σε όσα συμβαίνουν στον χώρο της τέχνης. Με προβλημάτισε, επίσης, η σχετική σιωπή των μέσων της πόλης. Όχι γιατί αναζητούσα μια κόντρα, αλλά γιατί θεωρώ πως τέτοια ζητήματα αφορούν όλους όσοι αγαπάμε τα φεστιβάλ και τον κινηματογράφο. Τα γκαλά, οι πρεμιέρες και τα χαμόγελα στον φακό είναι η μία πλευρά. Υπάρχουν και όσα συμβαίνουν πίσω από αυτά.
Μιλήσαμε σε πολύ όμορφο κλίμα, παρά τον μουλιασμένο Νοέμβρη που εξακολουθεί να σκεπάζει τη Θεσσαλονίκη με μια ατμόσφαιρα σχεδόν Αγγελοπουλική. Και κάπως έτσι, ένας σκηνοθέτης συναντήθηκε με έναν άλλον για να μιλήσουν όχι μόνο για μια ταινία, αλλά και για τη διαδρομή της μέχρι να φτάσει στο κοινό.
Η συζήτηση
Η ταινία χρειάστηκε περίπου δέκα χρόνια για να ολοκληρωθεί. Αν μπορούσες να γυρίσεις στην πρώτη ημέρα αυτής της διαδρομής, τι θα έλεγες στον νεότερο εαυτό σου;
Θα του έλεγα να εμπιστευτεί το ένστικτό του και να έχει υπομονή. Θα του έκρυβα, ίσως, τις δυσκολίες που θα ακολουθούσαν, τα χρόνια της αναμονής, την προσπάθεια να βρεθεί η κατάλληλη πρεμιέρα και όλα όσα θα έπρεπε να αντιμετωπίσει μέχρι να φτάσει η ταινία στο κοινό.
Περάσαμε πάρα πολλές δύσκολες στιγμές. Υπήρξαν προβλήματα με το budget, καθυστερήσεις, η πανδημία, συμπαραγωγές που δεν προχώρησαν όπως περιμέναμε. Όλα αυτά μεγάλωναν τη διαδρομή. Παρ’ όλα αυτά, δεν θα άλλαζα τίποτα. Αγαπώ την ταινία όπως είναι σήμερα και είμαι πολύ περήφανος για το αποτέλεσμα. Αν είχε γίνει νωρίτερα, θα ήταν μια διαφορετική ταινία.
Πόσο προσωπικός είναι για σένα ο Πέτρος, το αγόρι με τα γαλάζια μάτια;
Είναι το alter ego μου. Γι’ αυτό και βγάζω νύχια σαν μαμά αρκούδα όταν αισθάνομαι ότι κάποιος υποτιμά αυτό το παιδί.
Ο Πέτρος είναι ένα παιδί διαφορετικό, όπως ένιωθα κι εγώ όταν ήμουν μικρός. Η ιστορία του έχει να κάνει με την προσπάθεια να κρύψει τη διαφορετικότητά του από την κοινωνία, να αποφασίσει αν θα συνεχίσει να ζει μέσα σε αυτό που του επιβάλλεται ή αν θα αποδεχτεί τον εαυτό του, όποιο κι αν είναι το κόστος.
Η ταινία έχει πολλά προσωπικά μου στοιχεία. Έχει μέσα της τη δική μου εμπειρία, την προσπάθεια να κρυφτώ, την ανάγκη να γίνω αποδεκτός και τελικά να αποφασίσω αν θα είμαι ελεύθερος. Ο Πέτρος είναι ένα κομμάτι μου.
Η αρχική σου διαφωνία με το Φεστιβάλ αφορούσε την ένταξη της ταινίας στο Film Forward. Τι ήταν αυτό που σε προβλημάτισε περισσότερο;
Δεν ήθελα να συστηθώ στην Ελλάδα ως πειραματικός καλλιτέχνης. Η ταινία μου είναι μια αφηγηματική ιστορία, με συναίσθημα, χαρακτήρες και μια συγκεκριμένη κινηματογραφική γλώσσα. Δεν αισθανόμουν ότι η ένταξή της στο Film Forward αντιπροσώπευε τον τρόπο με τον οποίο ήθελα να παρουσιαστεί στο ελληνικό κοινό.
Για μένα είχε μεγάλη σημασία η πρώτη της παρουσία στην Ελλάδα. Πηγαίνω στο Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης από το 2014. Η προβολή της ταινίας στο Ολύμπιον ήταν ένα όνειρο ζωής. Δεν ήταν μια οποιαδήποτε συμμετοχή σε ένα φεστιβάλ. Ήταν η στιγμή που ήθελα να συναντηθεί αυτή η δουλειά με το ελληνικό κοινό, μέσα από έναν θεσμό που αγαπώ και παρακολουθώ τόσα χρόνια.
Στη συζήτηση με το Φεστιβάλ πρότεινες να συμπεριληφθούν τέσσερις ελληνικές ταινίες αντί για τρεις. Ήταν μια πρόταση που αφορούσε τη δική σου ταινία ή κάτι ευρύτερο;
Δεν ζήτησα να βγει κάποια άλλη ταινία για να μπει η δική μου. Η πρότασή μου ήταν να βρεθεί χώρος για τέσσερις ελληνικές ταινίες. Πίστευα ότι μπορούσε να γίνει και ότι θα ήταν μια λύση που δεν θα αδικούσε κανέναν.
Δεν ήθελα να αφαιρεθεί κάτι από κάποιον άλλο δημιουργό. Ήθελα να βρεθεί ένας τρόπος να χωρέσουν περισσότερες ταινίες. Για μένα το ζήτημα δεν ήταν να κερδίσω εις βάρος κάποιου άλλου, αλλά να υπάρξει μια διαφορετική αντιμετώπιση.
Μετά τη μεταξύ σας διένεξη, αναφέρεις ότι υπήρξαν αλλαγές στη δομή των διαγωνιστικών προγραμμάτων και ότι το Διεθνές Διαγωνιστικό απέκτησε την ονομασία Arrivals International. Πώς είδες αυτή την εξέλιξη;
Αυτό που με προβλημάτισε ήταν και ο χρόνος στον οποίο συνέβησαν αυτές οι αλλαγές. Όπως το έζησα εγώ, η αναδιαμόρφωση των προγραμμάτων και η νέα ονομασία έγιναν γνωστές σε εμένα μετά τη δική μας διαφωνία. Δεν μπορώ να γνωρίζω όλες τις εσωτερικές διαδικασίες ούτε να αποδώσω συγκεκριμένες προθέσεις. Εκείνο που με ενδιαφέρει είναι να υπάρχουν σαφείς διαδικασίες και να γνωρίζουμε πώς λαμβάνονται οι αποφάσεις.
Για μένα, το θέμα δεν είναι απλώς σε ποιο τμήμα θα προβληθεί μια ταινία. Είναι ο τρόπος με τον οποίο λειτουργεί ένας θεσμός, η δυνατότητα να συζητάς, να προτείνεις και να έχεις ξεκάθαρες απαντήσεις.
Η απόσυρση ήταν μια οριστική ρήξη με το Φεστιβάλ ή θα μπορούσε να υπάρξει διαφορετική εξέλιξη;
Δεν το βλέπω ως προσωπική ρήξη. Αγαπώ το Φεστιβάλ. Η απόφαση που πήρα ήταν με βάση τα δεδομένα που είχα εκείνη τη στιγμή. Δεν ήταν μια απόφαση που πήρα εύκολα.
Αν υπήρχαν διαφορετικά δεδομένα και μια νέα πρόταση, θα μπορούσα να τη συζητήσω. Δεν έχω προσωπικό ζήτημα με τον θεσμό. Θέλω τα πράγματα να γίνονται με διαφάνεια και αγάπη. Αγαπώ το Φεστιβάλ περισσότερο από τους ανθρώπους που το εκπροσωπούν σε μια δεδομένη στιγμή.
Σε μια από τις πιο χαρακτηριστικές φράσεις σου λες: «Δεν ήθελα να συστηθώ στην Ελλάδα ως πειραματικός καλλιτέχνης». Πόσο σημαντικό είναι για έναν δημιουργό να έχει τον έλεγχο της καλλιτεχνικής του ταυτότητας;
Είναι πολύ σημαντικό. Έχω κάνει μια διαδρομή μέσα από τις μικρού μήκους ταινίες μου. Αυτές με βοήθησαν να ανακαλύψω ποιος είμαι ως δημιουργός και να διαμορφώσω την ταυτότητά μου. Δεν ήταν απλώς ενδιάμεσοι σταθμοί μέχρι να κάνω μια μεγάλου μήκους.
Θέλω να είμαι το παρόν του ελληνικού σινεμά. Να παρουσιαστεί η ταινία μου με τον τρόπο που θεωρώ ότι της αξίζει και να συναντήσει το κοινό ως αυτό που πραγματικά είναι. Δεν ήθελα να αποκτήσει μια ταυτότητα που δεν αισθάνομαι ότι την εκφράζει.
Η συζήτησή μας άγγιξε και ένα ευρύτερο ζήτημα: τη σχέση των δημιουργών με τα μεγάλα φεστιβάλ και την εξάρτηση που συχνά αναπτύσσεται από αυτά. Θεωρείς ότι υπάρχει πρόβλημα στον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί το σύστημα;
Ναι. Αν εξαρτόμαστε διαρκώς από τα μεγάλα φεστιβάλ και βλέπουμε μόνο τις ταινίες που έχουν περάσει από αυτά, θα βλέπουμε συνεχώς τα ίδια και τα ίδια. Τα φεστιβάλ πρέπει να ανακαλύπτουν νέες φωνές, να παίρνουν καλλιτεχνικά ρίσκα και να δίνουν χώρο σε δημιουργούς που δεν έχουν ήδη αναγνωριστεί.
Η τέχνη ανανεώνεται συνεχώς. Πρέπει να ανανεώνονται και οι θεσμοί που την υποστηρίζουν. Χρειάζονται μηχανισμοί που να επιτρέπουν αυτή την ανανέωση, αλλά και όρια στη συγκέντρωση της εξουσίας. Δεν γίνεται να μην υπάρχουν ελεγκτικοί μηχανισμοί και ξεκάθαρες διαδικασίες.
Πρώτα πρέπει να κρίνουμε την εξουσία. Δεν είναι προσωπικό το ζήτημα. Είναι θεσμικό.
Όταν λες ότι ζητάς διαφάνεια, τι ακριβώς εννοείς; Τι θα ήθελες να είναι διαφορετικό;
Δεν ζητάω κάτι άλλο. Ζητάω διαφάνεια. Να υπάρχουν ξεκάθαρες διαδικασίες και να γνωρίζουμε πώς παίρνονται οι αποφάσεις. Να μπορούμε να κρίνουμε τις θέσεις και τις επιλογές, όχι να μένουμε σε προσωπικές αντιπαραθέσεις.
Υπάρχουν πράγματα που μπορούν να γίνουν πολύ απλά, εφόσον υπάρχει η θέληση. Δεν χρειάζεται να δημιουργούνται αδιέξοδα. Η τέχνη χρειάζεται θεσμούς που να την υπηρετούν και όχι να την περιορίζουν.
Μετά την απόσυρση, τι ακολουθεί για το «Αγόρι με τα γαλάζια μάτια»;
Αυτή τη στιγμή αναζητούμε τη διανομή της ταινίας μαζί με τους Αργοναύτες. Θέλουμε να προχωρήσουμε με έναν τρόπο που να αντιστοιχεί σε αυτό που έχουμε φανταστεί για την ταινία. Το ζητούμενο είναι να φτάσει στον κόσμο και να μπορέσει να συναντήσει το κοινό της.
Η ταινία έχει ήδη διανύσει μια μεγάλη διαδρομή. Δεν τελειώνει εδώ. Συνεχίζει το ταξίδι της και ελπίζω να τη δει ο κόσμος όπως της αξίζει.
Επίλογος
Η συζήτηση με τον Θανάση Νεοφώτιστο αφήνει, πέρα από την ιστορία μιας ταινίας και την απόφασή του να αποσυρθεί από ένα φεστιβάλ, ένα ευρύτερο ερώτημα για τη θέση του δημιουργού μέσα στο σημερινό κινηματογραφικό περιβάλλον. Οι θεσμοί έχουν τον δικό τους τρόπο λειτουργίας, τις δικές τους προτεραιότητες και την ευθύνη των επιλογών τους. Οι δημιουργοί, από την άλλη, καλούνται να κινηθούν μέσα σε ένα σύστημα στο οποίο η πρόσβαση, η προβολή και η αναγνώριση εξακολουθούν να περνούν σε μεγάλο βαθμό μέσα από συγκεκριμένες δομές και αποφάσεις.
Δεν είναι απαραίτητο να συμφωνούμε με κάθε επιλογή, ούτε να θεωρούμε κάθε διαφωνία σύγκρουση. Είναι όμως σημαντικό να υπάρχει χώρος για ερωτήματα, διάλογο και σαφήνεια. Γιατί ένα ζωντανό κινηματογραφικό περιβάλλον δεν κρίνεται μόνο από τις ταινίες που προβάλλει, αλλά και από το κατά πόσο μπορεί να ακούει τους ανθρώπους που τις δημιουργούν. Και ίσως αυτό να είναι το ουσιαστικό ζητούμενο: θεσμοί που δεν φοβούνται τον διάλογο και δημιουργοί που δεν αισθάνονται ότι πρέπει να σιωπήσουν για να συνεχίσουν να υπάρχουν μέσα σε αυτούς.
