Ανάμεσα στην προσωπική ενοχή και τη συλλογική συνενοχή
γράφει η Κλεονίκη Δρούγκα
Στον «Μινώταυρο» (2026)[1] ο Αντρέι Ζβιάγκιντσεφ επιστρέφει σε ένα θεμελιώδες μοτίβο της φιλμογραφίας του, τη διάβρωση της ατομικής ηθικής μέσα από τους μηχανισμούς της εξουσίας, με έναν πρωταγωνιστή, τον Γκλεμπ (Ντμίτρι Μαζούροφ), επιτυχημένο επιχειρηματία στη Ρωσία του 2022, που συνιστά χαρακτηριστική περίπτωση σύγχρονου αντιήρωα. Αυτός, έχοντας συνηθίσει να εξουσιάζει τους γύρω του, αδυνατεί να διαχειριστεί την κατάρρευση του δικού του ελέγχου και μετατρέπει το ένστικτο αυτοσυντήρησης σε μηχανισμό ηθικής αποσύνθεσης. Όπως στον «Λεβιάθαν» και στη «Χωρίς Αγάπη», η οικογένεια παύει να λειτουργεί ως καταφύγιο και μετατρέπεται σε πεδίο σύγκρουσης ευρύτερων κοινωνικών αντιφάσεων.
Στη θεωρία του σεναρίου ο αντιήρωας δεν ορίζεται απλώς από την απουσία αρετών, αλλά από τις εσωτερικές του αντιφάσεις υπό πίεση (Robert McKee) και από το χάσμα ανάμεσα σε αυτό που επιθυμεί και σε αυτό που πραγματικά έχει ανάγκη (John Truby). Στην περίπτωσή μας ο Γκλεμπ, ενώ επιθυμεί να διατηρήσει την κοινωνική του ισχύ και την οικογενειακή του σταθερότητα, έχει ανάγκη βαθύτερη να αναγνωρίσει τα όρια της δύναμής του και να αναλάβει την ευθύνη των πράξεών του.
Η αδυναμία του να γεφυρώσει αυτό το χάσμα εκδηλώνεται μέσα από δύο παράλληλες κρίσεις: από τη μία, οι κρατικές πιέσεις για αποστολή εργαζομένων στο μέτωπο της Ουκρανίας διαταράσσουν την επιχείρησή του, από την άλλη, η ανακάλυψη της συζυγικής απιστίας διαλύει την ψευδαίσθηση της οικογενειακής του κυριαρχίας. Αντίθετα με τον παραδοσιακό ήρωα που θυσιάζει το προσωπικό συμφέρον για ένα κοινό αγαθό, το καθοριστικό ελάττωμα του Γκλεμπ είναι η πεποίθηση ότι η προσωπική του ασφάλεια δικαιολογεί τη θυσία των άλλων. Όταν πιέζεται από τις αρχές, προσλαμβάνει νέους οδηγούς με δέλεαρ υψηλές αποδοχές μόνο και μόνο για να τους στείλει στο μέτωπο, διασώζοντας το παλιό του προσωπικό. Η πράξη αυτή δεν συνιστά απλώς υποταγή σε ένα αυταρχικό καθεστώς, αλλά μια πολύ συνειδητή οικειοποίηση βίαιης λογικής, όπου οι ανθρώπινες ζωές υποβιβάζονται σε αναλώσιμα μέσα επιβίωσης.
Η ίδια ιδιοκτησιακή λογική καθορίζει και τη συζυγική του κρίση. Η απιστία δεν βιώνεται πρωτίστως ως συναισθηματική απώλεια, αλλά ως ανυπόφορο πλήγμα στην ανδρική του εξουσία, που δεν σώζει η επαγγελματική του πυγμή και τον οδηγεί σε μια βίαιη αντίδραση που πηγάζει από την άρνηση να αναγνωρίσει τον άλλο ως ανεξάρτητο υποκείμενο. Εδώ η ταινία συνομιλεί άμεσα με την «Άπιστη Γυναίκα» (La Femme infidèle, 1969) του Claude Chabrol στην οποία η απιστία ξεσκεπάζει την υποκρισία και τη λανθάνουσα βία της αστικής τάξης. Ο Ζβιάγκιντσεφ, όμως, μεταφέρει το μοτίβο σε ένα οξύ ιστορικό πλαίσιο, μετατρέποντας το ιδιωτικό δράμα σε πολιτική αλληγορία.
Δραματουργικά η διαδρομή του Γκλεμπ ακολουθεί μια αρνητική καμπύλη μεταμόρφωσης: οι κρίσεις δεν τον οδηγούν στην αυτογνωσία, αλλά στην κλιμάκωση της αυθαιρεσίας του, πορεία που υπηρετείται ιδανικά από την αυστηρή αισθητική του Ζβιάγκιντσεφ, την ψυχρή αρχιτεκτονική και την τάξη του χώρου που λειτουργούν ως οπτικά ισοδύναμα του ελέγχου και της αποξένωσης και αντιπαραβάλλουν τη φαινομενική σταθερότητα του περιβάλλοντος με την εσωτερική κατάρρευση του ήρωα. Κατά αυτόν τον τρόπο διαμορφώνεται και η στάση του θεατή. Όπως σημειώνει ο Murray Smith, η αφηγηματική πρόσδεση σε έναν χαρακτήρα δεν συνεπάγεται ηθική αποδοχή: ο θεατής κατανοεί τα κίνητρα του πρωταγωνιστή, αλλά δεν τα δικαιολογεί. Η ένταση αυτή κορυφώνεται μέσα από τον μυθολογικό συμβολισμό του τίτλου, που υποδηλώνει έναν χαρακτήρα, τον Γκλεμπ ταυτόχρονα τέρας και αιχμάλωτο ενός λαβύρινθου, φτιαγμένου από ισχύ, φόβο και άρνηση της προσωπικής ευθύνης.
Τελικά, η τραγικότητα του σύγχρονου αντιήρωα, όπως τον αποτυπώνει ο Ζβιάγκιντσεφ, δεν έγκειται απλώς στην εξωτερική σύγκρουση με ένα αυταρχικό σύστημα, αλλά στην εσωτερίκευση και αναπαραγωγή των μεθόδων του. Αρνούμενος να αναγνωρίσει το «τέρας» μέσα του, ο Γκλεμπ καταστρέφει κάθε ανθρώπινο δεσμό, και μετατρέπει ολόκληρο τον κόσμο του σε έναν αδιέξοδο λαβύρινθο.
Ενδεικτική βιβλιογραφία
- McKee, R. (1997). Story: Substance, structure, style, and the principles of screenwriting. ReganBooks.
- Smith, M. (1995). Engaging characters: Fiction, emotion, and the cinema. Oxford University Press.
- Truby, J. (2007). The anatomy of story: 22 steps to becoming a master storyteller. Faber & Faber.
- Δρούγκα, Κ. Α. (2026). Σενάριο: Από τη θεωρία της κινηματογραφικής αφήγησης στη δημιουργική πράξη. Κλειδάριθμος.
Σύντομο βιογραφικό
Η Κλεονίκη Δρούγκα είναι διδακτόρισσα, σεναριογράφος και συγγραφέας. Διδάσκει Σενάριο στο Τμήμα Κινηματογράφου ΑΠΘ και στο Μεταπτυχιακό Πρόγραμμα ΠΔΜ, στην Κατεύθυνση της Σεναριακής Συγγραφής. Έχει γράψει κινηματογραφικά σενάρια και έχει δημοσιεύσει επιστημονικές μελέτες, ποίηση και πεζογραφία.
[1] Η ταινία πήρε το Μεγάλο Βραβείο της Επιτροπής (Grand Prix) στο Διεθνές Φεστιβάλ Καννών, 2026 και επιλέχθηκε να ανοίξει το 67ο Διεθνές Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης.
