Του Γεώργιου Τοκμακίδη
Έχουμε χρόνο για εισαγωγή;
Αν και η γιορτινή περίοδος της Λαμπρής παρήλθε πλήρως, εμείς αποχαιρετούμε το διάστημα αυτό με μία σύγκριση «τιτάνων»! Ο λόγος για τα δύο μεγαλύτερα και πιο επιδραστικά βιβλικά έπη στην ιστορία του κινηματογράφου, τις «Δέκα Εντολές» (The Ten Commandments, 1956) και τον «Μπεν Χουρ» (Ben-Hur, 1959). Η δεκαετία του ’50 ανέδειξε την αυγή των νέων δυνατοτήτων του κινηματογραφικού μέσου, το οποίο ανακάλυπτε πια νέους δρόμους για τη μεταφορά ιστοριών που ξεπέρασαν και προκάλεσαν την ανθρώπινη λογική. Πάμε να δούμε με ποιον τρόπο θα συγκρίνουμε τα δύο κλασικά έργα, θέτοντας μία σειρά από παραμέτρους που θα κρίνουν τον νικητή!
Πρωταγωνιστής:
Ο κεντρικός ήρωας μίας ιστορίας, πλοκής, ταινίας αναλαμβάνει το μεγαλύτερο βάρος. Αυτό είναι να διατηρήσει το ενδιαφέρον και την προσοχή των θεατών, να αποτελέσει ένα πρόσωπο που το κοινό θα βρει κοινά στοιχεία και θα ταυτιστεί, και να ξεχωρίσει βέβαια από τους υπόλοιπους ήρωες στην πορεία.
Στις «Δέκα Εντολές» έχουμε τον βιβλικό πρωταγωνιστή «Μωυσή». Το ταξίδι του από πρίγκιπα της Αιγύπτου σε αγγελιοφόρο του Θεού και λυτρωτή του λαού του, είναι πολυεπίπεδο και πολυτάραχο. Στο «Μπεν Χουρ» από την άλλη έχουμε εξίσου τον ομώνυμο πρίγκιπα της Ιουδαίας, ο οποίος κατηγορείται αδίκως, καταδικάζεται σε υπηρεσία στις γαλέρες, επιβιώνει και ζητάει εκδίκηση. Στην πορεία ανακαλύπτει τη δύναμη της συγχώρεσης.
Οι δύο ήρωες ερμηνεύονται από τον κινηματογραφικό «γίγαντα» Τσάρλτον Ίστον και θεωρούμε τον «Μπεν Χουρ» ως τον πλέον νικητή του πρώτου γύρου, καθώς πετυχαίνει με μεγαλύτερη ακρίβεια τους στόχους ενός άξιου πρωταγωνιστή.
Ανταγωνιστής:
Ένας ήρωας λαμβάνει τρόπο τινά το χρίσμα της ιδιότητας του από τον αντίπαλο του. Αυτό σημαίνει ότι η σχέση ανάμεσα στους δύο χαρακτήρες αποτελεί θεματικό πυρήνα της ιστορίας.
Στις «Δέκα Εντολές» βρίσκουμε τον αδίστακτο «Φαραώ Ραμσή Β΄», έναν άνθρωπο που ζηλεύει παθολογικά τον «Μωυσή», μη διστάζοντας να φέρει την οργή του Θεού στο βασίλειο της Αιγύπτου. Στο «Μπεν Χουρ» συναντάμε τον ρωμαίο χιλίαρχο «Μεσσάλα», έναν άνδρα με πίστη στο ρωμαϊκό ιδεώδες, αλλά βαθύτατα φιλόδοξο. Αν και παιδικός φίλος του ήρωα, η άρνηση του τελευταίου να τον βοηθήσει, τον εξοργίζει σε βαθμό να τιμωρήσει βάναυσα τον οίκο του «Χούρ».
Οι δύο ανταγωνιστές ενσαρκώνονται από τους Γιούλ Μπρίνερ και Στέφεν Μπόιντ αντίστοιχα, με τον πρώτο να βγαίνει εμπρός και να κερδίζει την κόντρα. Ο «Ραμσής Β΄» του Μπρίνερ έχει μία τραγικότητα, καθώς δεν μπορεί να ξεφύγει από το ίδιο του το πάθος, με αποτέλεσμα να ζήσει με τα δεινά του.
Συμπρωταγωνίστρια:
Βρισκόμαστε σε μία εποχή προ των δεκαετιών του ’70 και του ’80 που κάνουν την εμφάνιση τους δυναμικές ηρωίδες. Κατά τη δεκαετία που εξετάζεται, οι γυναικείοι χαρακτήρες καταλαμβάνουν δεύτερη θέση και υποστηρικτικό ρόλο. Η απόπειρα τους όμως να ξεχωρίσουν στέφεται υπό επιτυχία.
Στο πρώτο μας έργο υπάρχει συγκέντρωση συμπρωταγωνιστριών, όπως η Αν Μπάξτερ ως «Νεφερτίρι», η Ιβόν Ντε Κάρλο ως «Σεπφώρα», η Ντέμπρα Πάτζετ ως «Λίλια» και η Νίνα Φος ως «Μπίθια». Εμείς συνειδητά επιλέγουμε την πρώτη, καθώς λειτουργεί ως μία βιβλική «femme fatale». Ο χαρακτήρας της ξεφεύγει από τα πρότυπα της πεπατημένης, διεκδικεί τον πρωταγωνιστή, δοκιμάζει να τον σώσει από τον αντίπαλο του και καταλήγει να συμμαχεί με αυτόν, οδηγώντας τον στην απόλυτη καταστροφή. Στη δεύτερη ταινία οι όροι του παιχνιδιού αλλάζουν εκ του ασφαλούς. Αυτός είναι ο λόγος που ξεχωρίζουμε τη Χάγια Χαραρέτ ως «Εσθήρ». Ο χαρακτήρας της είναι υποστηρικτικός, μία συναισθηματική άγκυρα για τον πρωταγωνιστή και ο σύνδεσμος του με την ιδέα της μετάνοιας και της συγχώρεσης.
Αν και είμαστε υπέρ των ιδανικών της «Εσθήρ», ο αγώνας κερδίζεται από την Αν Μπάξτερ, την παραπλανητική της «Νεφερτίρι» και τις «Δέκα Εντολές». Έχει τον δικό της ρόλο στην ιστορία και δε θα διστάσει να δει τον κόσμο να καίγεται για να ικανοποιήσει τις επιθυμίες της.
Μέγεθος Παραγωγής:
Τα δύο φίλμ δεν εξέπληξαν μονάχα για τις ιστορίες τους, αλλά ενθουσίασαν με το μέγεθος της παραγωγής τους. Ο Σεσίλ ΝτεΜίλ, γνώριμος για την επική διάθεση στα έργα του δε σκέφτηκε συντηρητικά. Μετέφερε την παραγωγή των «Δέκα Εντολών» στην Αίγυπτο και έδωσε την εντολή να κατασκευαστούν κινηματογραφικά σετ σε αληθινή κλίμακα. Αυτή την προσέγγιση ακολούθησε και ο Γουίλιαμ Γουάϊλερ, σκηνοθέτης του «Μπεν Χουρ», ο οποίος μετέφερε εξολοκλήρου την παραγωγή του στην Ιταλία. Μάλιστα, το αρμόδιο τμήμα προχώρησε ένα βήμα παραπάνω και έχτισε ολόκληρη την «αρένα της Αντιόχειας», σετ στο οποίο λαμβάνει μέρος η θρυλική αρματοδρομία του έργου.
Είναι δύσκολο να αποφασίσει κανείς ποια από τις δύο ταινίες καταφέρνει να βγει εμπρός. Αν δεν υπήρχαν οι «Δέκα Εντολές», κατά πάσα πιθανότητα ο «Μπεν Χουρ» δε θα είχε τη φιλοδοξία να τις ξεπεράσει. Για αυτό τον λόγο, αλλά και για το πλούσιο παρασκήνιο του, ο οίκος του «Χούρ» κερδίζει την ιδιόμορφη «αρματοδρομία».
Πρακτικά/Ψηφιακά Εφέ:
Λαμβάνοντας υπόψη τη χρονολογική περίοδο που παράχθηκαν και κυκλοφόρησαν τα φίλμ, εύκολα και εύλογα αντιλαμβάνεται κανείς την αξία των πρακτικών εφέ. Τα δύο έργα χρησιμοποίησαν κάθε κινηματογραφικό ελιγμό και σκηνοθετικό τέχνασμα, για να αποδώσουν με πιστότητα τις ιστορίες τους. Κατασκευάστηκαν μεγαλειώδη σετ, ράφτηκαν χιλιάδες κουστούμια εποχής, από πανοπλίες μέχρι λεπτά υφάσματα.
Εκ πρώτης όψεως δεν αποφαίνεται κάποιος διεκδικητής της εν λόγω νίκης. Οι «Δέκα Εντολές» εντούτοις τόλμησαν κάτι, που κανείς δεν είχε το θάρρος να αποτολμήσει. Ο ΝτεΜίλ με τους συνεργάτες του δε φοβήθηκαν το πρώιμο ψηφιακό μέσο και το συμπεριέλαβαν στην ταινία τους, μία πρωτοτυπία που άργησε να αναπαραχθεί, πόσο μάλλον να τελειοποιηθεί για πολλές δεκαετίες.
Καταλήγουμε στις «Δέκα Εντολές» λοιπόν που με την ευρηματικότητα τους άνοιξαν τον δρόμο για μία ακόμη κινηματογραφική –αυτή τη φορά- «εντολή», την χρήση των ψηφιακών εφέ σε αναλογικό περιβάλλον.
Θεματικές:
Αφήνοντας στην άκρη τους χαρακτήρες και την παραγωγή, και εμβαθύνοντας στον θεματικό πυρήνα του εκάστοτε φίλμ, οφείλουμε να δούμε ποιες είναι οι θεματικές και πως υποστηρίζονται. Αναφερθήκαμε ήδη στη «μετάνοια» και τη «συγχώρεση», αλλά δε μιλήσαμε για την «πίστη». Πράγματι, το μεγάλο θεματικό στοίχημα των δύο έργων είναι αυτό της «πίστης». Ποιος είναι αρκετά δεκτικός να πιστέψει σε κάτι που δεν κατανοεί επαρκώς; Ποιος είναι αρκετά εγωιστής, ώστε να το ξορκίσει; Ποιος μπορεί να συγχωρήσει στην πράξη;
Οι δύο πρωταγωνιστές εισέρχονται αντιμέτωποι με αυτά τα βαθιά διλήμματα καθ’ όλη τη διάρκεια της πορείας του. Οι κόσμοι τους ανατρέπονται, δεν αποδέχονται αμέσως το κάλεσμα, αλλά καταλήγουν να πιστέψουν σε κάτι ανώτερο από τους ίδιους τους του εαυτούς. Οι θεματικές είθισται να μεταφέρονται από τους ίδιους τους πρωταγωνιστές με αποτέλεσμα οι «δάφνες» να στέκονται στο κεφάλι του «Μπεν Χουρ».
«This is the day»:
Κλείνοντας, το σκορ -αν ακόμα σας ενδιαφέρει- βρίσκεται σε ισοπαλία. Κανένα από τα δύο έργα δεν μπορεί στην πράξη να ξεπεράσει το άλλο, καθώς ακολούθησαν κοινή πορεία και προσέγγιση. Η Ακαδημία ωστόσο βράβευσε με έντεκα όσκαρ τον «Μπεν Χουρ», έναντι του ενός που έδωσε στις «Δέκα Εντολές». Αυτό σημαίνει ότι υπάρχει νικητής ή χαμένος; Κάθε άλλο λοιπόν, καθώς αυτές οι ταινίες κέρδισαν την πιο σημαντική βράβευση από όλες, την αγάπη των θεατών και το στοίχημα με τον ίδιο τον χρόνο.
Μπορείτε να διαβάσετε την άποψη μας για την ταινία «Δέκα Εντολές» (1956) στο εξής λινκ: https://writehood.blogspot.com/2026/04/1957-70.html
Μπορείτε να διαβάσετε την άποψη μας για την ταινία «Μπεν Χουρ» (1959) στο εξής λινκ: https://writehood.blogspot.com/2026/04/1959.html
