γράφει ο Τάσος Γέροντας
Ισαάκ Ασίμοφ, σειρά «ΘΕΜΕΛΙΟ». Βιβλίο 4 «Στις παρυφές του Θεμελίου», βιβλίο 5 «Θεμέλιο και Γη». Σελίδες 552 και 608. Μετάφραση Βασίλης Αθανασιάδης. Εκδόσεις Anubis 2022 και 2024.
Τη δεκαετία του 1950 κυκλοφόρησε για πρώτη φορά (και χωρίς ιδιαίτερη επιτυχία) η τριλογία του Ασίμοφ «Το Θεμέλιο». Τα βιβλία ήσαν «Θεμέλιο», «Θεμέλιο και Αυτοκρατορία» και «Δεύτερο Θεμέλιο». Η αλλαγή εκδοτικού οίκου στις αρχές της δεκαετίας του 1960 έδωσε μεγάλη ώθηση στα βιβλία, τα οποία σύντομα έγιναν διάσημα και βραβεύτηκαν. Οι πολυπληθείς αναγνώστες ζητούσαν από τον εκδότη να γραφούν και οι συνέχειες.
Οι συνέχειες; Ποιες συνέχειες; Ας πάρουμε την ιστορία από την αρχή.
Βρισκόμαστε περίπου 50.000 χρόνια μετά από το σήμερα. Ο Γαλαξίας μας έχει μερικές εκατοντάδες δισεκατομμύρια κατοίκους, διάσπαρτους σε είκοσι πέντε εκατομμύρια πλανήτες. Η συντριπτική πλειοψηφία των πλανητών ανήκει στη Γαλαξιακή Αυτοκρατορία. Η τεχνολογία έχει κάνει άλματα. Τα διαστρικά ταξίδια διαρκούν ελάχιστα χάρη στους πανίσχυρους κινητήρες και τα άλματα στο Υπερδιάστημα (κάτι που μοιάζει με τις Σκουληκότρυπες). Η Γαλαξιακή Αυτοκρατορία έχει ζωή δώδεκα χιλιάδες χρόνια. Ευημερία και ανάπτυξη κυριαρχούν παντού. Όμως το έμπειρο μάτι του ψυχοϊστορικού Χάρι Σέλντον διαβλέπει την επερχόμενη πτώση. Ψυχοϊστορικός είναι ο μαθηματικός, ο οποίος μελετώντας την ψυχολογία των μαζών, μπορεί να καταρτίσει μαθηματικές εξισώσεις, οι οποίες μπορούν να προβλέψουν με μεγάλη ακρίβεια το μέλλον. Με βάση λοιπόν τις παρατηρήσεις του και τις μετρήσεις του, ο Σέλντον ισχυρίζεται πως η πτώση της Γαλαξιακής Αυτοκρατορίας είναι πολύ κοντά και, αν αφεθούν τα γεγονότα να εξελιχθούν μόνα τους, ο πολιτισμός θα επανακάμψει μετά από 30.000 χρόνια. Εκτός κι αν γίνει αυτό που ο ίδιος προτείνει, οπότε τα «σκοτεινά» χρόνια θα διαρκέσουν μόνο 1000 χρόνια.
Και τι προτείνει ο Σέλντον; Τη δημιουργία του Θεμελίου. Το Θεμέλιο θα είναι ένα λίκνο του πολιτισμού, ένα «κράτος» σ’ έναν πλανήτη στην άκρη του Γαλαξία. Εκεί θα μαζευτούν οι καλύτεροι επιστήμονες του Γαλαξία για να συντάξουν τη Γαλαξιακή Εγκυκλοπαίδεια. Σ’ αυτήν θα συγκεντρωθεί όλη η γνώση, ώστε να μην χαθεί με την παρακμή της Αυτοκρατορίας. Αυτό τους είπε. Όμως ήταν απλώς μια πρόφαση. Από εκεί ξεκίνησαν όλες εκείνες οι ενέργειες (που προέβλεψε με τα μαθηματικά του) που απαιτούνται ώστε να μειωθούν τα χρόνια σκοταδισμού και βαρβαρότητας σε χίλια.
Τα τρία βιβλία καλύπτουν τα πρώτα πεντακόσια χρόνια αυτής της χιλιετίας. Τα επόμενα πεντακόσια; Αυτήν τη συνέχεια ζητούσαν οι αναγνώστες από τον Ασίμοφ. Τελικά, τη δεκαετία του 1980, περίπου 30 χρόνια από τη συγγραφή των πρώτων βιβλίων της σειράς, ο Ασίμοφ έγραψε τα δύο αυτά βιβλία, καθώς και άλλα δύο, τα οποία περιγράφουν όσα προηγήθηκαν του Θεμελίου.
Περίπου 1000 σελίδες τα τρία πρώτα βιβλία, 1150 σελίδες τα δύο επόμενα. Εδώ πια έχει ομαλοποιηθεί η κατάσταση στον Γαλαξία μετά από διάφορες αναταραχές (τις περισσότερες από τις οποίες τις είχε προβλέψει ο Σέλντον, πλην μιας, της πιο επικίνδυνης για το σχέδιό του). Όμως εκτός από τα δύο Θεμέλια (ναι, δύο είχε φτιάξει ο Σέλντον· πρέπει να διαβάσετε την πρώτη τριλογία) προστέθηκε και τρίτος πόλος, που προτείνει τρίτο δρόμο για το μέλλον του Γαλαξία. Πώς θα επιλεγεί ο πλέον κατάλληλος; Και η Γη; Γιατί απουσιάζει από όλη την ιστορία η Γη, από την οποία ξεκίνησαν όλα;
Στα πρώτα τρία βιβλία η τεχνολογική πρόοδος ήταν ένα απλό μέσο για τον Ασίμοφ για να αναδείξει τον Άνθρωπο. Εδώ ο άνθρωπος είναι το μέσο για να τονίσει τις διαφορές στον τρόπο σκέψης διαφορετικών λαών. Παράδοση έναντι προόδου, ατομικότητα έναντι ομαδικότητας, αποδοχή έναντι κατάκτησης. Προφανώς δεν προλαβαίνει να εμβαθύνει πολύ στους χαρακτήρες (εκτός από το πέμπτο βιβλίο), αλλά μεταφέρει πολύ καθαρά το μήνυμά του: ο άνθρωπος είναι απρόβλεπτος, όμως η μάζα των ανθρώπων είναι και προβλέψιμη και χειραγωγίσιμη. Στο τελευταίο βιβλίο προσφέρει και πολύ ενδιαφέρουσες σκέψεις μέσω συζητήσεων για τη σύγκριση της ατομικότητας με τη συλλογική συνείδηση. Είναι πολύ ενδιαφέρων ο προβληματισμός για το πώς ορίζεται το συνολικό καλό σε γαλαξιακό μέγεθος.
Είναι εντυπωσιακός ο πλούτος και η ποικιλία του κόσμου που έστησε ο Ασίμοφ. Η αγωνία στην πλοκή εναλλάσσεται ευφυέστατα με φιλοσοφικές αναζητήσεις. Δεν περνάει απαρατήρητη και η σύνδεση αυτού του έργου με τη σειρά «Ρομπότ».
Υπέροχο είναι το λιγότερο που μπορώ να πω.
«Ποτέ μην επιτρέψεις στην αίσθηση της ηθικής σου να σε εμποδίσει να κάνεις το σωστό.»
«η πρόοδος του ανθρώπινου πολιτισμού δεν είναι τίποτε άλλο παρά ένας διαρκής περιορισμός της ιδιωτικής ζωής.»
