O Ken Loach Ανεβάζει την Φιλμογραφία του στο Youtube…Τι Σημαίνει Αυτό;
Από τις σημαντικότερες προσωπικότητες του Βρετανικού Κινηματογράφου, ο Ken Loach, φανερά πολιτικοποιημένος και γνωστός για τον νατουραλιστικό κοινωνικό ρεαλισμό του, ανεβάζει στο κανάλι του στο Youtube, The Ken Loach Channel, τα έργα του δωρεάν για το κοινό, σε μία κίνηση στενά συνδεδεμένη με τις φιλο-κοινωνικές του τάσεις, αλλά και που ελπίζουμε να ενθαρρύνει ανάλογες δυναμικές επιλογές από άλλους καλλιτέχνες.
Γεννημένος το 1936, ο Loach μαζί με άλλους νέους Βρετανούς κινηματογραφιστές άλλαξαν τα δεδομένα στο σινεμά, φέρνοντας στις οθόνες μας τους αθέατους δρόμους του τόπου του αλλά και τα κοινωνικά ζητήματα που πνίγουν την Αγγλική κοινωνία όπως το ζήτημα των αστέγων με το Cathy Come Home, ένα έργο που ξεσήκωσε καμπάνια για την καταπολέμηση του προβλήματος ύστερα από την μαζικότατη τηλεοπτική του προβολή στα κανάλια του BBC, αλλά και των εργατικών δικαιωμάτων μέσω του Riff – Raff και του The Navigators. Ο Loach σημείωσε μία σημαντική συνεργασία με το BBC αλλά ασχολήθηκε και με το θέατρο. Τα θέματα του περικλείουν γύρω από ήρωες που παλεύουν να επιβιώσουν σε δυσμενείς κοινωνικές συνθήκες αλλά και σε πάλη με την εξουσία, το δυσλειτουργικό σύστημα, ένα καταπιεστικό περιβάλλον αλλά και ένα σχεδόν ανύπαρκτο κοινωνικό κράτος. Μακρόχρονος συνεργάτης του σε αυτήν του την πορεία, ο παραγωγός Tony Garnett.
Γιατί η κίνηση είναι σημαντική
Μετά τους Werner Herzog (του οποίου τα έργα κατέβηκαν), Andrei Tarkovsky, Mosfilm και άλλους, έρχεται ο Ken Loach για να κυκλοφορήσουν δωρεάν και με την βούλα τα έργα του online, στην μεγαλύτερη πλατφόρμα βίντεο του κόσμου, ανοίγοντας μία τρύπα στους ασκούς του Αιόλου.
Σε μία εποχή όπου τα όρια των δικαιωμάτων κοινής χρήσης έργων γίνονται ολοένα και στενότερα αλλά και το διαρκές δικαστικό μπες – βγες των διαχειριστών πειρατικών sites όπως το Pirate Bay, το να βγάλει ένας καλλιτέχνης – πόσο μάλλον ένα όνομα, δωρεάν το έργο του στο διαδίκτυο αναμεταξύ όλου αυτού του πολέμου, αν μη τι άλλο αποτελεί πολιτική δήλωση.
Πριν λίγο καιρό ήρθε στην επιφάνεια ένα μικρό αλλά αξιοσημείωτο σκάνδαλο στην κοινότητα του Youtube καθώς μερικοί χρήστες που λάμβαναν χρηματοδότηση μέσω διαφημιστικών σύμφωνα με τις προδιαγραφές της σελίδας, ειδοποιήθηκαν από τους διαχειριστές της πως η συγκεκριμένη λειτουργία απενεργοποιείται χωρίς αιτιολόγηση. Ύστερα με την κατηγορία παραβίασης πνευματικών δικαιωμάτων, κάποιοι χρήστες είδαν τους λογαριασμούς τους να απενεργοποιούνται, ή να κατεβαίνει το υλικό τους, η πλειοψηφία των οποίων συσχετιζόταν με την κριτική και παρουσίαση ταινιών. Το πρόβλημα έγκειται στο γεγονός ότι οι αναφορές ήταν ανώνυμες και αβάσιμες, εκτός του γεγονότος ότι κάποιοι χρήστες εξ'αυτών είχαν μετατρέψει το κανάλι τους σε μοναδική πυγή εισοδήματος, που σήμαινε ότι με τον τερματισμό του ξαφνικά βρέθηκαν χωρίς δουλειά. Οι χρήστες που επηρεάστηκαν κατήγγειλαν το ζήτημα δημόσια, μέσω και πάλι του Youtube και εντός λίγων ημερών τόσο τα κανάλια, όσο και η χρηματοδότηση επαναφέρθηκαν, και πάλι χωρίς αιτιολογία. Σαφώς μπορεί να πρόκειται για ένα απλό λάθος αλγόριθμου, το ζήτημα όμως ξεσηκώνει μία σειρά ερωτημάτων σε σχέση με την κοινή χρήση, αξιοποίηση και παραγωγή υλικού στο διαδίκτυο, καθώς και το κατά πόσο τα κριτήρια της οριοθετούνται από συγκεκριμένους οργανισμούς, οι οποίοι σταδιακά έχουν πάρει την κεντρική θέση, καταλαμβάνοντας μία πλατφόρμα ανοιχτή σε όλους, αλλά με επίκεντρο τους χρήστες.
Τόσο η θέση των καλλιτεχνών που παλεύουν για την διατήρηση των πνευματικών δικαιωμάτων στο χάος του διαδικτύου, όσο και του κοινού που παλεύει για την κατάργηση τους είναι θεμιτή, ίσως όμως δεν θα γινόταν τόσος αντί – ντόρος γύρω από αυτό, αν εκείνοι που κάνουν τον περισσότερο χαμό, δεν ήταν οι μεγαλοεταιρίες, τις οποίες κανείς δεν συμπαθεί – θα αναλύσουμε το γιατί, και κανείς δεν πιστεύει ότι μπορούν να χάσουν πολλά λεφτά όταν παράλληλα κερδίζουν τόσα (σημείωση: μπορούν να χάσουν όντως πολλά λεφτά και αυτό φαίνεται στην διστακτικότητα τους να παίρνουν καλλιτεχνικά ρίσκα). Από την μία το κατέβασμα torrents έχει φτάσει σε ανεξέλεγκτη κατάσταση και από την άλλη τα τελευταία χρόνια έχουμε τις πιο κερδοφόρες ταινίες όλων των εποχών (Frozen, Avatar, Star Wars: The Force Awakens). Τα νούμερα συχνά βέβαια δεν είναι πραγματικά ενδεικτικά αφού δεν καταλογίζουν πάντοτε το ζήτημα της ισοτιμίας, ειδικά όμως σε χώρες όπου έχουν επηρεαστεί από την κρίση, το μέσω σινεμά – μεγάλο και μικρό, πασχίζει να τα βγάλει πέρα όταν η ίδια ταινία διαρρέει στο διαδίκτυο μία εβδομάδα μετά.
Δυστυχώς, τα μεγαλύτερα θύματα όλης αυτής της διαδικασίας είναι οι νέοι, ανεξάρτητοι δημιουργοί. Εκείνοι που έχουν ανάγκη τα χρήματα του κοινού περισσότερο, που βάζουν προϋπολογισμό από την τσέπη τους για να παράξουν το αποτέλεσμα που θέλουν χωρίς μαξιλάρι μεγαλομετόχων και οι οποίοι αν δεν βγάλουν κέρδος από αυτό που κάνουν, πολύ απλά θα σταματήσουν να το κάνουν διότι δεν μπορούν αλλιώς. Σινεμά χωρών όπως είναι η Ελλάδα, χωρίς βαριά βιομηχανία, είναι σχεδόν αδύνατο να βγάλουν το κόστος τους, χωρίς την χρηματική υποστήριξη του κοινού. Άλλο αν σε κάποιους δεν αρέσει και απλά δεν είναι υποχρεωμένοι να το στηρίξουν, σε εκείνους που αρέσει όμως, ίσως θα ήταν καλό να το ξανασκεφτούν πριν προτιμήσουν το torrent, αφού τα βραβεία δεν αρκούν για να εξασφαλίσουν την συνέχεια του.
Προς απάντηση αυτού του προβλήματος έχουν ξεκινήσει κάποιες πλατφόρμες ανεξάρτητων δημιουργών online όπως το Patreon, το Vimeo On Demand, το ReelHouse και αρκετά άλλα, όπου δημιουργοί ανεβάζουν τα έργα τους στο κόστος που επιθυμούν και το κοινό χρηματοδοτεί απευθείας τους δημιουργούς. Δεν είναι δε, σπάνιες οι περιπτώσεις όπου ακόμα και καταξιωμένοι νέοι δημιουργοί προτιμούν ή δεν νοιάζονται αν θα διαρρεύσει το έργο τους στο διαδίκτυο, διότι κατανοούν ότι τα νούμερα που θα αγγίξει αν είναι δωρεάν, δεν αγγίζονται εφόσον προστίθεται κόστος.
Σαφώς όταν πρόκειται για μεγάλες παραγωγές το ζήτημα αλλάζει διότι μία ταινία δεν ανήκει σε ένα άτομο, αλλά πολλά. Χρηματοδότες επιθυμούν να επιστραφούν τα κέρδη τους, ονόματα αυξάνουν την τιμή τους διότι χάρη σε αυτά το έργο θα βγάλει αυτό το κέρδος. Συνεπώς ακόμα και αν μία μερίδα των δημιουργών της επιθυμούν να ακολουθήσουν ένα δρόμο, μία άλλη θα έχει ενστάσεις. Δεν γίνεται όμως στην εποχή του διαδικτύου, όπου το δωρεάν είναι ο απόλυτος ανταγωνισμός και ο κάθε δημιουργός περιεχομένου (vlogger) μπορεί να διαδώσει υλικό άλλων – έστω και νόμιμα, παίρνοντας κέρδος μέσω διαφημίσεων χάρη στο όνομα τους, να μιλάμε για τους ίδιους κανόνες προστασίας πνευματικών δικαιωμάτων όπως παλιότερα. Πλέον για να λειτουργήσουν τα δικαιώματα κανονικά, έχουμε φτάσει στο σημείο όπου θα πρέπει να τεθεί υπό ερώτημα η ελευθερία του λόγου, αφού ένας blogger/vlogger μπορεί μόνο να μιλάει για το έργο σου χωρίς να το χρησιμοποιεί και μέσω εσού να βγάλει κέρδος. Βεβαίως έμμεσα παίρνεις κέρδος και εσύ διότι σου κάνει διαφήμιση – έστω αρνητική διαφήμιση (δεν υπάρχει αρνητική διαφήμιση), αρκεί να αναφέρεται το όνομα σου.
Η ανεξαρτησία της χρήσης υλικού στο διαδίκτυο, όχι μόνο αλλάζει το παιχνίδι οικονομικά αλλά και λειτουργεί σαν ποιοτικός καταλύτης για το τι θα επιλέγεται και για αυτό οι κυνηγοί πνευματικών δικαιωμάτων δεν έχουν πολλούς συμμάχους στο κοινό. Παρά την αξία της κακής διαφήμισης = καλή διαφήμιση, έχουν υπάρξει χάρη στο ανελέητο κράξιμο του διαδικτύου αλλά και της αξίας της στόμα – σε – στόμα διάδοσης, εταιρίες τόσο κινηματογραφικές όσο και παραγωγής προϊόντων που έχουν χάσει ή έχουν κερδίσει μέσω αυτού, θέτοντας νέα μέτρα και σταθμά σε ζητήματα αξιοκρατίας, αφού οποιοσδήποτε μπορεί να τις κράξει δημόσια και να λάβει κέρδος από αυτό. Αυτές οι εταιρίες κάνουν τον μεγαλύτερο πόλεμο, τον οποίο όμως στην πραγματικότητα στο τέλος δεν συμμερίζεται κανείς διότι αυτό που παράγουν και παρήγαγαν δεν ήταν τόσο καλό. Ο καταναλωτής λοιπόν παίρνει την εκδίκηση του, διότι για χρόνια προ του διαδικτύου υπήρξε έρμαιο της διαφήμισης πιστεύοντας ότι αυτό που κατανάλωνε ήταν καλύτερο από αυτό που του παρείχαν.
Αυτό ισχύει και στον κινηματογράφο, ο οποίος τα τελευταία χρόνια ακριβώς λόγο αυτού έχει ρίξει όλο του το εμπορικό του βάρος σε έργα που θα αγγίξουν το κοινό που ακόμα εντυπωσιάζεται ευκολότερα, δηλαδή παιδιά και εφήβους, ενώ παράλληλα το κενό που έχει δημιουργηθεί από την απουσία του απαιτητικού κοινού των άνω των 30, έχει στραφεί σε δύο άλλα μέσα: στα φεστιβάλ που ακμάζουν και είναι πιο φτηνά, δηλαδή στον ανεξάρτητο κινηματογράφο που τελευταία κάνει άλματα και στην (κυρίως αμερικανική) τηλεόραση που γίνεται όλο και πιο τολμηρή, ποιοτική και – τι σύμπτωση, είναι δωρεάν ή με πολύ χαμηλότερο αντίτιμο. Είναι ένα πράγμα να πληρώνεις 7.00$ τον μήνα στο Netflix και να έχεις πρόσβαση σε εκατό ταινίας και είναι ένα άλλο να πληρώνεις 10.00$ και 15.00$ για κάθε μία.
Ο Ken Loach με την κίνηση του, όχι μόνο υποδεικνύει ότι το παιχνίδι κέρδους σε ζητήματα πνευματικών δικαιωμάτων έχει ξεφύγει, με κάποιους να παίρνουν λόγο αυτού υπέρογκα ποσά δια βίου και άλλους να χαντακώνονται, αλλά όπως και άλλοι που κάνουν παρόμοιες κινήσεις, ξαναφέρνει στην επιφάνεια το σημαντικότερο: ότι στο τέλος, ο στόχος του καλλιτέχνη είναι να προβληθεί, να διαδοθεί, να προβληματίσει και να αγαπηθεί το έργο του. Τα χρήματα είναι απαραίτητα για να εξασφαλιστεί η συνέχεια, αλλά η τέχνη, αν επιθυμεί να αλλάξει τον κόσμο δεν μπορεί να αποφεύγει το κοινό προκειμένου να βγάλει παραπάνω κέρδος. Κινήσεις όπως αυτές ξαναθέτουν τις αρχές των ζητημάτων πνευματικών δικαιωμάτων από την αρχή.
Το διαδίκτυο με την δημοκρατικότητα του έχει ανοίξει νέους κανόνες και πλαίσια στα οποία παίζεται το παιχνίδι των δημιουργών και του κέρδους και ειδικά όταν κάποιοι δημιουργοί βγάζουν τα έργα τους δωρεάν στο κοινό, ο ανταγωνισμός γίνεται ολοένα και δυσκολότερος για εκείνους που ζητούν ένα χρηματικό ποσό για αντάλλαγμα. Σε χώρες όπου περιορίζεται αρκετά το κατέβασμα των torrents, κυριαρχία μεγαλύτερη έχουν πλατφόρμες τύπου Itunes, Netflix, Amazon και άλλες, οι οποίες σε λογικά κόστη παρέχουν υλικό στο κοινό, το οποίο βέβαια παραμένει περιορισμένο σε συγκεκριμένες επιλογές. Προς το παρόν λοιπόν, η ισορροπία σε ο,τι αφορά μεγαλοπλατφόρμες καλά κρατεί, ειδικά όταν αυτές χρόνο με τον χρόνο γίνονται ισχυρότερες και πιο απειλητικές για τα προηγούμενα μοντέλα παραγωγής με το να δίνουν προτεραιότητα στην ποιότητα, με χαμηλότερο κόστος για τον χρήστη. Με την καταπολέμηση της πειρατείας, τα studio αρχίζουν να ανακάμπτουν παίρνοντας σταδιακά πάλι ρίσκα προς πιο δημιουργικές επιλογές. Το πρόβλημα όμως δεν λύθηκε.
Ο ανταγωνισμός είναι δύσκολος όταν κάτι είναι δωρεάν και κάτι όμοιο του όχι, αλλά όταν δημιουργοί – κάτοχοι πνευματικών δικαιωμάτων παρέχουν ανοιχτά τα έργα τους στο κοινό και αυτό σταδιακά γίνεται μόδα, η λύση ποια είναι; Να επέμβει ο νόμος στο πως μπορεί να προβάλει ο καθένας το έργο του; Ή να τεθούν νόμοι όπου δεν θα μπορεί κανείς σε vlog του να μιλάει ανοιχτά για ένα προϊόν διότι χάρη σε αυτό κερδοφορεί; Όπως είπα το ζήτημα αγγίζει την ελευθερία του λόγου και της ιδιοκτησίας και είναι πιθανό να πλησιάζει η κόψη του ξυραφιού, κυρίως σε ο,τι αφορά ιστότοπους όπως είναι το Youtube και το Vimeo.
Στον χώρο του διαδικτύου και των εδραιωμένων studio παραμένει η κατάσταση σε πόλεμο και πτώση. Και αυτό διότι ενώ το παιχνίδι άλλαξε, οι κανόνες παραμένουν ίδιοι με πιέσεις στο να μην προσαρμοστούν προς όφελος όλων.
Δείτε τα έργα του Loach εδώ: https://www.youtube.com/user/KenLoachFilms
