Γράφει η Φανή Εμμανουήλ
Λίγα αντικείμενα της κινηματογραφικής ιστορίας έχουν αποκτήσει τόση φήμη όσο τα κόκκινα γοβάκια της Ντόροθι από τον The Wizard of Oz (1939). Τα περίφημα Ruby Slippers εξελίχθηκαν γρήγορα σε σύμβολο της αμερικανικής ποπ κουλτούρας. Η ιστορία τους ξεκινά στο Χόλιγουντ της δεκαετίας του ’30 και φτάνει μέχρι μια απίστευτη κλοπή το 2005 που κινητοποίησε το FBI και κράτησε το κοινό σε αγωνία για περισσότερα από δέκα χρόνια.
Όταν ο Frank L. Baum έγραψε το The Wonderful Wizard of Oz το 1900, τα γοβάκια της Ντόροθι ήταν ασημένια. Στην ταινία του 1939, όμως, η MGM αποφάσισε να τα κάνει κατακόκκινα, ώστε να αναδειχθεί το θαύμα του Technicolor. Κατασκευάστηκαν πέντε έως επτά ζευγάρια, αλλά σήμερα γνωρίζουμε την τύχη μόλις τεσσάρων —και το καθένα έχει τη δική του περιπετειώδη ιστορία.
Για δεκαετίες τα στούντιο του Χόλιγουντ αδιαφορούσαν για την τύχη των σκηνικών και κοστουμιών τους. Συχνά οι εργαζόμενοι κρατούσαν αντικείμενα ως αναμνηστικά, γνωρίζοντας ότι οι εταιρείες δεν τους έδιναν μεγάλη σημασία. Ένας από αυτούς ήταν ο ενδυματολόγος Kent Warner, ο οποίος το 1970 ανακάλυψε τα Ruby Slippers ξεχασμένα στο υπόγειο του τμήματος ενδυματολογίας της MGM, ενώ προετοίμαζε τη μεγάλη δημοπρασία του στούντιο. Κράτησε το καλύτερο ζευγάρι για τον εαυτό του και πούλησε τα υπόλοιπα. Ένα κατέληξε στο Smithsonian, όπου εκτίθεται μόνιμα. Ένα άλλο βρέθηκε στα χέρια της Roberta Bauman, που το είχε κερδίσει σε διαγωνισμό το 1939 και από εκεί ταξίδεψε από τις δημοπρασίες του Christie’s στη Disney και αργότερα σε ιδιωτική συλλογή.
Το καλύτερα διατηρημένο ζευγάρι, τα «Witch’s Shoes» του Warner, πουλήθηκε το 1981 μέσω Christie’s για 12.000 δολάρια και κατέληξε το 1985 στη συλλογή του Philip Samuels στο Σεντ Λούις. Ο Samuels τα δάνεισε επανειλημμένα στο Smithsonian για συντήρηση και περιοδείες, ενώ τα χρησιμοποίησε και για φιλανθρωπικούς σκοπούς. Το 2011, ο οίκος Profiles in History προσπάθησε να τα πουλήσει με τιμή εκκίνησης 2 εκατομμυρίων, αλλά δεν βρέθηκε αγοραστής. Τελικά, το 2012, με τη στήριξη του Leonardo DiCaprio, του Steven Spielberg και άλλων ευεργετών, τα παπούτσια αποκτήθηκαν από την Ακαδημία Κινηματογράφου για το νέο της μουσείο στο Λος Άντζελες.
Το τέταρτο ζευγάρι όμως είναι αυτό που βρέθηκε στο επίκεντρο της πιο συναρπαστικής ιστορίας. Ο συλλέκτης Michael Shaw το είχε στην κατοχή του από το 1970 και το δάνειζε συχνά σε εκθέσεις. Το 2005, ενώ εκτίθετο στο Judy Garland Museum στη Μινεσότα, κλάπηκε την νύχτα της 27ης Αυγούστου. Για 13 χρόνια το FBI έψαχνε χωρίς αποτέλεσμα, ώσπου το 2018 τα γοβάκια εντοπίστηκαν. Το 2024, επανεμφανίστηκαν σε δημοπρασία του Heritage και πουλήθηκαν για 32,5 εκατομμύρια δολάρια, σπάζοντας κάθε ρεκόρ και γράφοντας ένα ακόμη κεφάλαιο στη θρυλική τους πορεία.
Στο διάστημα της εξαφάνισής τους, γύρω από τα Ruby Slippers αναπτύχθηκαν δεκάδες θεωρίες. Κάποιοι πίστευαν ότι είχαν περάσει σε δίκτυα παράνομου εμπορίου έργων τέχνης, άλλοι ότι φυλάσσονταν κρυφά σε μυστικές ιδιωτικές συλλογές. Σταδιακά, η υπόθεση πήρε σχεδόν μυθικές διαστάσεις, αφού τα γοβάκια δεν αντιπροσώπευαν απλώς ένα κινηματογραφικό κειμήλιο, αλλά ένα σύμβολο νοσταλγίας και κομμάτι της αμερικανικής συλλογικής μνήμης.
Όταν το 2018 το FBI ανακοίνωσε ότι τα παπούτσια είχαν βρεθεί έπειτα από μυστική επιχείρηση, η είδηση έκανε τον γύρο του κόσμου. Χρειάστηκαν χρόνια ερευνών, καταγραφών και πληροφοριοδοτών για να αποκαλυφθεί η αλήθεια. Ο δράστης, ο 77χρονος Terry Jon Martin από τη Μινεσότα, αποκαλύφθηκε μόλις το 2023. Με μακρύ παρελθόν σε διαρρήξεις, παραδέχτηκε ότι είχε επιχειρήσει «μία τελευταία μεγάλη δουλειά», ύστερα από παρότρυνση γνωστού με διασυνδέσεις στη μαφία, που τον έπεισε πως τα γοβάκια έφεραν αληθινά πετράδια. Όταν έμαθε ότι τα “ρουμπίνια” ήταν απλώς γυαλί, τα ξεφορτώθηκε. Συνελήφθη και δήλωσε ένοχος, ενώ τον Ιανουάριο του 2024 καταδικάστηκε σε ποινή ίση με τον χρόνο κράτησής του, λόγω της εύθραυστης υγείας του. Ένας δεύτερος κατηγορούμενος, ο Jerry Hal Saliterman, επίσης 77 ετών, εμφανίστηκε τον Μάρτιο του 2024 ως ο κλεπταποδόχος της υπόθεσης. Δηλώνει αθώος και αναμένει τη δίκη του.
Οι λεπτομέρειες της υπόθεσης παρουσιάζονται στο ντοκιμαντέρ «Ruby Red Handed: Stealing America’s Most Famous Pair of Shoes», που κυκλοφόρησε πρόσφατα στην πλατφόρμα Disney+. Η ταινία ξετυλίγει το χρονικό της διάρρηξης, αποκαλύπτει πού κρύφτηκαν τα γοβάκια και πώς τελικά επέστρεψαν στα χέρια των αρχών, ενώ παράλληλα εμβαθύνει στο γιατί ένα απλό ζευγάρι παπουτσιών έχει καταφέρει να συγκεντρώσει τόση φήμη και αξία. Η απάντηση φυσικά βρίσκεται στην ποπ κουλτούρα: τα Ruby Slippers δεν είναι απλώς ένα κινηματογραφικό κειμήλιο, αλλά ένα παγκόσμιο σύμβολο που ξεπερνά τα όρια του σινεμά. Στη δεκαετία του ’70 και του ’80, η φράση «There’s no place like home» αναδύθηκε ξανά σε πολιτικές ομιλίες, τηλεοπτικές σειρές και διαφημίσεις, με τα γοβάκια να λειτουργούν ως συντόμευση του νοσταλγικού, του γνώριμου και του ασφαλούς. Ταυτόχρονα, το έντονο κόκκινο χρώμα τους ταύτισε το ζευγάρι με την έννοια της δύναμης και της αυτονομίας, καθιερώνοντάς το ως εμβληματικό σημείο αναφοράς στη μόδα, το θέατρο και τη μουσική.
Συχνά, καλλιτέχνες και σχεδιαστές εμπνέονται από τα Ruby Slippers για να σχολιάσουν την αμερικανική ταυτότητα, την παιδική αθωότητα ή ακόμα και την queer κουλτούρα, όπου το στοιχείο της μεταμόρφωσης και της μαγείας έχει ιδιαίτερη σημασία. Για πολλούς, τα γοβάκια συμβολίζουν τη δύναμη που κρύβει το περιθώριο να πάρει τον έλεγχο της αφήγησης. Από τις πασαρέλες της υψηλής ραπτικής μέχρι drag παραστάσεις, τα Ruby Slippers επανεμφανίζονται συνεχώς, αποδεικνύοντας ότι δεν είναι απλώς ένα μουσειακό έκθεμα, αλλά ένα ζωντανό πολιτισμικό σύμβολο.
Η υπόθεση της κλοπής ανέδειξε και ένα ευρύτερο ζήτημα: την προστασία των κινηματογραφικών κειμηλίων. Αντικείμενα που κάποτε θεωρούνταν απλά σκηνικά, με τον χρόνο αναγνωρίστηκαν ως πολύτιμα τεκμήρια πολιτιστικής κληρονομιάς και κομμάτια της συλλογικής μνήμης. Η ασφάλεια, η συντήρηση και η δημόσια πρόσβασή τους αποτελούν πλέον ζητήματα διεθνούς ενδιαφέροντος, καθώς οι κλοπές δεν είναι σπάνιο φαινόμενο. Στις αρχές της δεκαετίας του 2000, εκλάπησαν αυθεντικά κοστούμια του Superman από ιδιωτική συλλογή, ενώ το 2010 εξαφανίστηκαν μικρά αλλά εμβληματικά αντικείμενα από τα στούντιο της Universal. Παρόμοιες περιπτώσεις έχουν καταγραφεί και στην Ευρώπη, με μουσεία να γίνονται στόχοι οργανωμένων συμμοριών που αντιλαμβάνονται την ολοένα αυξανόμενη αξία τέτοιων εκθεμάτων.
Η άνθηση της αγοράς των δημοπρασιών ανέδειξε τα κινηματογραφικά κειμήλια σε αντικείμενα ανεκτίμητης αξίας. Τα μεγαλύτερα σπίτια δημοπρασιών, όπως τα Julien’s Auctions, Bonhams, Sotheby’s, Heritage Auctions και Christie’s, έχουν φιλοξενήσει μερικές από τις πιο εμβληματικές πωλήσεις στην ιστορία του Χόλιγουντ. Η Aston Martin DB5 του James Bond πουλήθηκε για 6,3 εκατομμύρια δολάρια, το εμβληματικό λευκό φόρεμα της Marilyn Monroe από το The Seven Year Itch για 5,5 εκατομμύρια, ενώ τα ίδια τα Ruby Slippers από το The Wizard of Oz έφτασαν σε ασύλληπτη τιμή 28 εκατομμυρίων σε δημοπρασία της Heritage. Εξίσου ιστορική υπήρξε η πώληση των κοσμημάτων της Elizabeth Taylor από τον οίκο Christie’s, με έσοδα που ξεπέρασαν τα 116 εκατομμύρια δολάρια, αλλά και η διάθεση θρυλικών αντικειμένων όπως το πιάνο από την Casablanca, η πόρτα από τον Titanic και το κράνος του Darth Vader από το The Empire Strikes Back.
Παράλληλα, μουσεία όπως το Victoria & Albert Museum στο Λονδίνο ή το Academy Museum of Motion Pictures στο Λος Άντζελες έχουν επενδύσει στην απόκτηση και συντήρηση εμβληματικών κομματιών, αναγνωρίζοντας ότι ο κινηματογράφος δεν είναι μόνο βιομηχανία ψυχαγωγίας, αλλά και καθρέφτης κοινωνικών αλλαγών, αισθητικών τάσεων και πολιτικών αφηγήσεων. Η νοσταλγία, σε συνδυασμό με την αύρα αυθεντικότητας που περιβάλλει κάθε τέτοιο αντικείμενο, ενισχύει τη συλλεκτική του αξία και καθιστά την προστασία του όχι μόνο ευθύνη των μουσείων και των στούντιο, αλλά και διεθνές καθήκον απέναντι στην πολιτιστική κληρονομιά.
