Γράφει ο Λάζαρος Γεροφώτης
Η Μαρία Φωκά υπήρξε μια από τις πιο χαρακτηριστικές μορφές του ελληνικού θεάτρου, του κινηματογράφου και της τηλεόρασης, μια ηθοποιός που, αν και σπάνια βρέθηκε σε πρωταγωνιστικούς ρόλους, κατάφερε να κερδίσει τη μνήμη και την αγάπη του κοινού μέσα από τη δύναμη των ερμηνειών της. Γεννήθηκε το 1916 στο Αργοστόλι της Κεφαλλονιάς, κόρη πλοιάρχου, και από νεαρή ηλικία έδειξε έφεση προς την τέχνη. Σπούδασε στη Δραματική Σχολή του Θεάτρου Τέχνης του Καρόλου Κουν και το 1944 έκανε το ντεμπούτο της στη σκηνή, στο έργο «Στέλλα Βιολάντη» του Γρηγόρη Ξενόπουλου. Στο Θέατρο Τέχνης παρέμεινε ως το 1948, παίρνοντας μέρος σε σημαντικές παραστάσεις και γνωρίζοντας εκεί τον συνάδελφό της Λυκούργο Καλλέργη, με τον οποίο παντρεύτηκε και απέκτησε μία κόρη.
Η πορεία της στο θέατρο ήταν πλούσια και πολυδιάστατη. Συνεργάστηκε σε θιάσους με κορυφαία ονόματα της εποχής όπως η Έλλη Λαμπέτη, η Τζένη Καρέζη, ο Λάμπρος Κωνσταντάρας, η Αλίκη Βουγιουκλάκη, ο Νίκος Σταυρίδης και το Κρατικό Θέατρο Βορείου Ελλάδος. Στον κινηματογράφο εμφανίστηκε πρώτη φορά το 1949, στην ταινία «Κόκκινος Βράχος». Ακολούθησαν περίπου είκοσι ταινίες, εκ των οποίων οι επτά παραγωγές της Φίνος Φιλμ. Ιδιαίτερα αγαπήθηκαν οι ερμηνείες της στις κωμικές ταινίες «Ένας Ιππότης για τη Βασούλα», «Δικτάτωρ Καλεί Θανάση» και «Γοργόνες και Μάγκες». Όμως, άφησε το στίγμα της και σε δραματικούς ρόλους σε ταινίες όπως το “ Πεθαίνω κάθε ξημέρωμα”, “Ο μικρός δραπέτης”, “Γυμνοί στο δρόμο” κ.ά. Με τον ξεχωριστό της τρόπο έδινε σάρκα και οστά σε δευτερεύοντες χαρακτήρες, που όμως έμεναν αξέχαστοι για τη ζωντάνια και την αλήθεια τους.
Η μεγάλη της αναγνώριση ήρθε κυρίως μέσα από την τηλεόραση. Από τη δεκαετία του ’70 μέχρι και το 2000 συμμετείχε σε δημοφιλείς σειρές, ενσαρκώνοντας συχνά ρόλους «γιαγιάδων» με έντονη προσωπικότητα και ατάκες που έγραψαν ιστορία. Ξεχώρισε στις σειρές «Η Γειτονιά μας», «Εκμέκ Παγωτό», «Μεθοριακός Σταθμός» και φυσικά στη «Ντόλτσε Βίτα», όπου υποδύθηκε την Όλγα Μαρκάτου, έναν χαρακτήρα που αγαπήθηκε όσο λίγοι. Η τελευταία της τηλεοπτική εμφάνιση ήταν στη σειρά «Οι Θεοσεβούμενοι» το 2000.
Η καλλιτεχνική της πορεία, ωστόσο, δεν μπορεί να ιδωθεί ξέχωρα από την πολιτική της δράση. Η Μαρία Φωκά στρατεύτηκε στο Κομμουνιστικό Κόμμα Ελλάδας και συμμετείχε ενεργά στην Εθνική Αντίσταση. Η πολιτική της ταυτότητα, σε δύσκολες εποχές, την οδήγησε σε βαριές κατηγορίες. Το 1952 βρέθηκε κατηγορούμενη στη δίκη του Νίκου Μπελογιάννη και αρχικά καταδικάστηκε σε ισόβια κάθειρξη, ποινή που αργότερα μετατράπηκε σε δεκαετή κάθειρξη και στέρηση πολιτικών δικαιωμάτων. Για σχεδόν οκτώ χρόνια έμεινε μακριά από τη σκηνή και τον κινηματογράφο, βιώνοντας τις συνέπειες της στράτευσής της. Όταν αποφυλακίστηκε, γύρισε στο σανίδι με θάρρος και αξιοπρέπεια, συνεχίζοντας τη διαδρομή της εκεί όπου την είχε διακόψει η Ιστορία.
Το 1977 ανέλαβε την προεδρία του Σωματείου Ελλήνων Ηθοποιών, επιβεβαιώνοντας την εκτίμηση και τον σεβασμό των συναδέλφων της. Παρέμεινε πάντα μια φωνή με ήθος και συνέπεια, πιστή στις αξίες που υπηρέτησε στη ζωή της.
Τα τελευταία χρόνια της τα πέρασε στο Λονδίνο, όπου έδινε μάχη με χρόνια καρδιακά προβλήματα. Έφυγε από τη ζωή στις 15 Ιουνίου 2001, σε ηλικία 84 ετών, και κηδεύτηκε στην Αγγλία.
Η Μαρία Φωκά έμεινε στη μνήμη ως η «γιαγιά» της ελληνικής τηλεόρασης, όμως η πραγματική της κληρονομιά είναι πολύ βαθύτερη. Υπήρξε μια ηθοποιός με σεμνότητα αλλά και εσωτερική δύναμη, που άφησε το αποτύπωμά της σε κάθε ρόλο, και μια γυναίκα που δεν δίστασε να πληρώσει βαρύ προσωπικό τίμημα για τις πολιτικές της πεποιθήσεις. Η πορεία της συνδυάζει την τέχνη με την αγωνιστικότητα, δείχνοντας πως η δημιουργία και η στάση ζωής μπορούν να πορεύονται μαζί, αφήνοντας πίσω μια παρακαταθήκη ήθους και τόλμης.
