Από τη Μαρία Μυλωνά
Αυτή τη συνέντευξη την περιμέναμε και οι δύο αρκετά χρόνια. Από τότε που μοιραζόμασταν όνειρα και στόχους. Εκείνος για το τραγούδι και εγώ για τη δημοσιογραφία. Σήμερα, έφτασε η μέρα που το παιδικό όνειρο έγινε νότες και λέξεις. Που δύο (ξ)αδέρφια δε μιλούν πια σε χρόνο Μέλλοντα αλλά σε Ενεστώτα, όχι πια ως παιδιά, αλλά με εκείνη την επαγγελματική ιδιότητα που κάποτε φάνταζε πολύ μακρινή.
Τις προσπάθειες, τις μετακινήσεις, τα εγχειρήματα και το πάθος του Πάνου Ζώη τα γνωρίζω όλα από πρώτο χέρι και μακάρι να μπορούσα μέσα σε λίγες λέξεις, να τις μεταφέρω στους ανθρώπους που μας διαβάζουν. Δεν θέλω να πω πολλά, παρά μόνο ότι ο Πάνος μάς χαρίζει απλόχερα τη νέα του δισκογραφική δουλειά προς τέρψιν κυρίως της ψυχής μας. Ο δίσκος “Στον αιώνα της σιωπής”, ο οποίος “ζυμώθηκε” αργά μα αριστοτεχνικά με την υπογραφή της ταλαντούχας Σοφίας Νάτσιου, ακτινοβολεί αλήθεια, ζωή και ελπίδα σε κάθε στίχο και μελωδία του, τραγουδισμένη κυρίως με την καρδιά μιας σπουδαίας φωνής. Ο Πάνος Ζώης μας συστήνεται, ανοίγει τα χαρτιά της καλλιτεχνικής του πορείας και μοιράζεται μαζί μας όλα εκείνα που τον έφεραν στο σήμερα, στην καλύτερη εκδοχή του ως καλλιτέχνη και, κυρίως, ως ανθρώπου.
Πριν περάσουμε στα του δίσκου, θα ήθελα μέσα σε λίγες γραμμές να συστηθείς στον κόσμο με έναν δικό σου τρόπο. Τι θα ήθελες να γνωρίζει κάποιος για εσένα και όσα πρεσβεύεις ως άνθρωπος, αλλά και την πορεία σου μέχρι σήμερα;
Είμαι ο Πάνος. Ένας άνθρωπος που δεν σταματά ποτέ να εξελίσσεται και να προσπαθεί να συναντήσει την καλύτερη εκδοχή του εαυτού του. Αμφισβητώ τα δεδομένα, αναζητώ το νόημα πίσω από τις λέξεις και τις πράξεις και προσπαθώ να κατανοώ βαθύτερα όσα συμβαίνουν γύρω μου. Νιώθω έντονη κοινωνική ευθύνη και βάζω τον Άνθρωπο πάνω απ’ όλα. Αγαπώ την ελευθερία και την αγάπη, παλεύω απέναντι στην αδικία και υπερασπίζομαι τα δικαιώματα όσων έχουν ανάγκη να ακουστεί η φωνή τους. Και, πάνω απ’ όλα, αγαπώ την τέχνη σε όλες τις μορφές της, γιατί πιστεύω πως είναι ένας από τους πιο ουσιαστικούς τρόπους έκφρασης, επικοινωνίας και αλλαγής.
«Στον αιώνα της σιωπής», λοιπόν, και γνωρίζοντας ότι ετοίμαζες με μεγάλη προσοχή και φροντίδα αυτόν τον δίσκο τα τελευταία χρόνια, θα ήθελα να μου μιλήσεις για τη διαδρομή αυτή, τις δυσκολίες, τους στόχους, αλλά και τα στοιχεία που ήθελες διακαώς να χαρακτηρίζουν αυτή τη δουλειά.
Πράγματι, αυτός ο δίσκος πήρε τελικά τη μορφή μιας σχεδόν δεκάχρονης προσωπικής βιογραφίας. Μέσα σε αυτά τα χρόνια άλλαξα, διαμορφώθηκα, μετακόμισα, γνώρισα και αποχαιρέτησα ανθρώπους, βρήκα απαντήσεις αλλά και διατύπωσα καινούργια ερωτήματα. Γι’ αυτό και αγαπώ κάθε τραγούδι του για πολύ ξεχωριστούς και διαφορετικούς λόγους. Είναι ο πρώτος μου προσωπικός δίσκος και, για μένα, έχει τεράστια συναισθηματική αξία, γιατί αποτελεί το πρώτο μου ανεξίτηλο καλλιτεχνικό αποτύπωμα. Μέσα από αυτή τη διαδρομή έμαθα τον τρόπο, γνώρισα τις δυσκολίες, ανακάλυψα τους συμμάχους μου και τα μέσα που χρειάζονται για να γεννηθεί ένα έργο, που σε εκφράζει πραγματικά. Τα βασικά στοιχεία που διαπερνούν αυτόν τον δίσκο είναι ο έρωτας, η εξέλιξη, η μεταμόρφωση, η νοσταλγία και, πάνω απ’ όλα, η διεκδίκηση της ίδιας της ζωής.
Ανήκεις σε μια νέα γενιά καλλιτεχνών που πια καλείται να δημιουργήσει και να εκφραστεί μέσα σε πολύ διαφορετικά πλαίσια σε σύγκριση με παλαιότερους δημιουργούς, μέσα σε μία ψηφιακή συνθήκη με τα δικά της μοναδικά δεδομένα. Πόσο επηρεάζει, τελικά, ο “νόμος του αλγορίθμου” (π.χ. Spotify playlists, TikTok, Instagram) την όλη δημιουργία και κυκλοφορία μιας νέας δουλειάς;
Ευτυχώς ή δυστυχώς, νιώθω ότι ανήκω σε δύο γενιές. Από τη μία, σε εκείνη που ανυπομονούσε να κρατήσει στα χέρια της τον καινούργιο δίσκο ενός αγαπημένου καλλιτέχνη, που μάζευε αφίσες από περιοδικά και βίωνε τη μουσική ως μια μικρή τελετουργία. Από την άλλη, ανήκω και στη γενιά που πέρασε στη ψηφιακή εποχή και προσαρμόστηκε σε έναν εντελώς διαφορετικό τρόπο κατανάλωσης και διάδοσης της τέχνης. Η μετάβαση αυτή δεν με ενοχλεί. Δεν θεωρώ ότι η τεχνολογία ή η ψηφιοποίηση είναι το πραγματικό πρόβλημα.
Εκείνο που με προβληματίζει είναι ότι, μέσα σε αυτή τη νέα πραγματικότητα, μοιάζει να έχει χαθεί κάτι από τη μαγεία του αυθορμητισμού· η Tέχνη που γεννιέται πρώτα από εσωτερική ανάγκη και όχι από την πίεση της συνεχούς παραγωγής ή της στοχευμένης εμπορικότητας, με την έννοια της καπιταλιστικής ανάγκης για κέρδος. Έχει περιοριστεί η πολυτέλεια του χρόνου: ο χρόνος που χρειάζεται ένα έργο για να ωριμάσει, να φροντιστεί και να αποκτήσει τη μορφή που του αξίζει. Και πάνω απ’ όλα, πιστεύω πως έχουμε ξεχάσει να απολαμβάνουμε τη μαγεία της ατέλειας. Εκείνη τη μικρή ανθρώπινη ρωγμή, που συχνά είναι και το πιο αληθινό, το πιο συγκινητικό στοιχείο της Tέχνης.
Ορμώμενη από τον τίτλο του δίσκου και του ομώνυμου τραγουδιού, θέλω να σε ρωτήσω αν πιστεύεις ότι όντως βιώνουμε έναν αιώνα σιωπής και, αν ναι, τι σημαίνει αυτό στην πράξη για την κοινωνία σήμερα;
Στον «αιώνα της σιωπής», όπως τον αντιλαμβάνομαι, βιώνουμε μια εποχή γεμάτη αντιθέσεις. Έχουμε, θεωρητικά, την απόλυτη ελευθερία να πούμε ό,τι θέλουμε, κι όμως, τελικά, λέμε όλο και λιγότερα από αυτά που πραγματικά έχουν σημασία. Ίσως επειδή μας δημιουργείται η αίσθηση ότι είμαστε ελεύθεροι, να χάνουμε σταδιακά και την επιθυμία να διεκδικήσουμε ουσιαστικά την ελευθερία μας. Ζούμε σε μια φλύαρη εποχή, όπου παρά τον αδιάκοπο θόρυβο και την υπερπληροφόρηση, συχνά δεν εκφράζονται τα πιο ουσιαστικά πράγματα. Δεν έχουμε εκπαιδευτεί να μιλάμε ανοιχτά για τα συναισθήματά μας, να συζητάμε με ειλικρίνεια για την κοινωνία και τις ανισότητες που τη διαπερνούν, να αναγνωρίζουμε και να κατονομάζουμε την αδικία. Δεν έχουμε μάθει να ασκούμε ουσιαστική και τεκμηριωμένη κριτική στην εξουσία, ούτε να διεκδικούμε συλλογικά μια καλύτερη ποιότητα ζωής. Γιατί η ποιότητα ζωής δεν μπορεί να αποτελεί αποκλειστικά ατομική ευθύνη. Είναι και ζήτημα κοινωνικής συνείδησης, συμμετοχής και συλλογικής διεκδίκησης. Και ίσως η μεγαλύτερη πρόκληση της εποχής μας να είναι ακριβώς αυτή: να ξαναβρούμε τη φωνή μας, όχι απλώς για να μιλάμε περισσότερο, αλλά για να λέμε όσα πραγματικά αξίζουν να ακουστούν.
Δεν μπορεί παρά να παρατηρήσει κανείς τη βαρύτητα που έχει δοθεί τόσο στη μουσική των κομματιών όσο και στους στίχους τους, με κάποια τραγούδια να έχουν μια σχεδόν ποιητική προσέγγιση. Ήταν για εσένα ένα στοίχημα το συγκεκριμένο «πάντρεμα» μουσικής και στίχου, σε μια εποχή που η γλώσσα και η ορθή έκφρασή της μπαίνουν συχνά σε δεύτερη μοίρα;
Η ποιητική διάσταση που απέκτησε αυτός ο δίσκος μέσα από τους στίχους του, σχετίζεται άμεσα με τους ανθρώπους που επιλέξαμε να έχουμε δίπλα μας σε αυτή τη διαδρομή και, φυσικά, με τη Σοφία, η οποία έγραψε πολλούς από τους στίχους του. Μαζί μοιραζόμαστε την αίσθηση ότι οι στίχοι δεν είναι απλώς λέξεις που συνοδεύουν μια μελωδία, αλλά φέρουν μια ευθύνη. Έχουν βάρος, θέση και λόγο ύπαρξης. Βέβαια, αυτή η ανάγκη προϋπήρχε πριν ακόμη διαμορφωθεί το τελικό αποτέλεσμα. Είναι κομμάτι της ταυτότητάς μας και του τρόπου με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο. Είμαστε άνθρωποι με ιδιαίτερες ευαισθησίες και πιστεύουμε βαθιά στη δύναμη του ποιητικού λόγου.
Η ποίηση έχει την ικανότητα να συμπυκνώνει μεγάλα και σύνθετα νοήματα μέσα σε λίγες λέξεις. Και όταν υπηρετείται με ειλικρίνεια και αλήθεια, μπορεί να φτάσει στα πιο ενδόμυχα σημεία της ανθρώπινης εμπειρίας. Ενεργοποιεί τη φαντασία, αφυπνίζει τις αισθήσεις και δημιουργεί έναν χώρο, όπου ο καθένας μπορεί να αναγνωρίσει κάτι από τον εαυτό του. Ίσως γι’ αυτό επιμένω στη σημασία της: γιατί δεν περιγράφει απλώς τα συναισθήματα, αλλά μας βοηθά να τα βιώσουμε πιο βαθιά και να τα κατανοήσουμε ουσιαστικότερα.
Έχω έναν δικό μου αγαπημένο στίχο -μέσα στους πολλούς- στο τραγούδι «Αν θέλεις ουρανό», στο οποίο έχεις γράψει μουσική και στίχους: “Δεν πρόκειται να κλείσεις την πληγή του διπλανού, αν πρώτα δε γιατρέψεις τον δικό σου σκάρτο νου.” Νιώθω ότι ο στίχος αυτός ακουμπά πολύ πάνω στη σύγχρονη πραγματικότητα και ότι όλο το κομμάτι μοιάζει με μια προσωπική κατάθεσή σου. Το ερμηνεύω σωστά;
Ερχόμενος από μια πολύχρονη διαδρομή ψυχοθεραπείας και από μια βαθιά, επίμονη προσπάθεια να κατανοήσω καλύτερα τον εαυτό μου και τους ανθρώπους γύρω μου, συνειδητοποίησα ότι όλα ξεκινούν από εμάς τους ίδιους. Πολύ συχνά είμαστε οι πιο αυστηροί κριτές του εαυτού μας. Τον αδικούμε, τον κατακρίνουμε, τον υποτιμούμε και, μέσα από τα δικά μας τραύματα και τις άλυτες πληγές μας, υψώνουμε τείχη που μας απομακρύνουν από τη ζωή και από τους άλλους. Ταυτόχρονα, έχουμε συχνά την τάση να γινόμαστε οι «σωτήρες» των ανθρώπων που αγαπάμε, προσπαθώντας να τους βοηθήσουμε, χωρίς όμως να διαθέτουμε πάντα τα κατάλληλα εργαλεία ή χωρίς να έχουμε πρώτα φροντίσει τις δικές μας ανάγκες και τα δικά μας σκοτάδια.
Γι’ αυτό πιστεύω πως η ουσιαστική προσφορά προς τους άλλους ξεκινά από την προσωπική ευθύνη και τη συμφιλίωση με τον εσωτερικό μας κόσμο. Πρέπει πρώτα να τα βρούμε με το μέσα μας, να γνωρίσουμε τις πληγές, τις αντοχές και τα όριά μας. Όχι για να γίνουμε «τέλειοι», αλλά για να μπορούμε να στεκόμαστε δίπλα στους άλλους με περισσότερη επίγνωση, ενσυναίσθηση και αλήθεια. Μόνο τότε μπορούμε να γίνουμε πραγματικά χρήσιμοι, όχι ως σωτήρες, αλλά ως άνθρωποι που συμπορεύονται με άλλους ανθρώπους.
Αλήθεια, αν ο δίσκος αυτός ήταν συναίσθημα, ποιο θα ήταν;
Νομίζω πως το συναίσθημα που διαπερνά περισσότερο αυτόν τον δίσκο είναι η ελπίδα. Γιατί, παρόλο που γεννήθηκε μέσα σε μια δύσκολη εποχή, δεν κουβαλά τη μαυρίλα και την παραίτηση που θα περίμενε κανείς. Αντιθέτως, επιλέγει να κοιτάζει προς το φως και να πιστεύει στη δυνατότητα μιας άλλης συνθήκης. Είναι ένας δίσκος που ελπίζει. Που επιμένει να αναζητά μια διαφορετική πραγματικότητα. Ίσως, όμως, όχι μια πραγματικότητα που δεν υπάρχει, αλλά εκείνη που υπάρχει ήδη γύρω μας και συχνά περνά απαρατήρητη, γιατί δεν είναι εντυπωσιακή, δεν φωνάζει και, κυρίως, δεν «πουλάει». Είναι η πραγματικότητα της αλληλεγγύης, της τρυφερότητας, της φροντίδας, της ανθρώπινης σύνδεσης και της καθημερινής αντίστασης απέναντι στην κυνικότητα.
Γνωρίζω καλά πως είσαι ένας άνθρωπος που δίνει φροντίδα και σημασία στις διαπροσωπικές του σχέσεις, με σταθερές φιλίες και συνεργασίες πολλών χρόνων. Είναι κάτι που προσπαθείς να διαφυλάξεις με κάθε τρόπο; Γιατί πιστεύεις ότι οι περισσότεροι, και δη στο δικό σου επάγγελμα, τονίζουν τη δυσκολία που έχουν οι ανθρώπινες σχέσεις;
Μου αρέσουν οι σταθερές σχέσεις, τόσο στη ζωή όσο και στις συνεργασίες. Είμαι άνθρωπος που προσπαθεί να κατανοεί τα λάθη των άλλων, συγχωρεί σχετικά εύκολα, δικαιολογεί, ακούει και αναζητά πάντα τα κίνητρα πίσω από τις συμπεριφορές. Πιστεύω βαθιά στην αξία της συνέπειας, της εμπιστοσύνης και της κοινής πορείας μέσα στον χρόνο. Ωστόσο, μεγαλώνοντας, αποδέχτηκα και κάτι εξίσου σημαντικό: οι άνθρωποι αλλάζουν. Εξελίσσονται, μετακινούνται εσωτερικά, επαναπροσδιορίζουν τις ανάγκες και τις επιθυμίες τους. Κάποιες φορές, όσο κι αν υπάρχει εκτίμηση και αγάπη, οι διαδρομές παύουν να συναντιούνται και οι στιγμές μας δεν συγχρονίζονται πια. Δεν κρατώ κακίες και έχω μάθει να αποδέχομαι ακόμη και την απόρριψη ως μέρος της ανθρώπινης εμπειρίας. Δεν τη βλέπω απαραίτητα ως αποτυχία, αλλά ως μια ειλικρινή παραδοχή ότι κάτι ολοκλήρωσε τον κύκλο του.
Για μένα, το πιο σημαντικό είναι να μπορούμε να επικοινωνούμε την αλήθεια μας με καθαρότητα και σεβασμό. Να έχουμε το θάρρος, όχι μόνο να εκφράζουμε όσα νιώθουμε, αλλά και να ακούμε πραγματικά την αλήθεια του άλλου, ακόμη κι όταν είναι δύσκολη. Και, πάνω απ’ όλα, να δίνουμε χώρο στις ανάγκες, στα όρια και στις αλλαγές των ανθρώπων που έχουμε απέναντί μας. Εκεί πιστεύω ότι κρύβεται η ουσία κάθε υγιούς σχέσης: στην ειλικρίνεια, την αποδοχή και τη δυνατότητα να αγαπάς χωρίς να προσπαθείς να κρατήσεις τον άλλον ακίνητο μέσα στον χρόνο.
Κεφάλαιο Αθήνα. Είσαι Θεσσαλονικιός και η πρωτεύουσα σε πήρε μακριά μας τα τελευταία χρόνια. Πώς ήταν, αλήθεια, αυτή η μετάβαση και πώς άλλαξε τα γενικότερα δεδομένα στη ζωή σου και την επαγγελματική σου πορεία; Είναι προαπαιτούμενη αυτή η «μετανάστευση» για έναν νέο καλλιτέχνη; Ποιες ήταν οι δικές σου προσδοκίες;
Το κεφάλαιο «Αθήνα» για μένα δεν είχε μόνο επαγγελματικές προεκτάσεις. Ίσως, στην πραγματικότητα, να είχε κυρίως προσωπικές. Το είδα ως μια ευκαιρία για εξέλιξη, αλλαγή, μεταμόρφωση και ενηλικίωση. Ήταν μια συνειδητή απόφαση να επαναπροσδιορίσω τη ζωή μου και να τη θέσω σε νέες βάσεις, δοκιμάζοντας τα όριά μου και ανακαλύπτοντας εκ νέου ποιος είμαι και τι πραγματικά επιθυμώ.
Σε επαγγελματικό επίπεδο, είναι αλήθεια ότι η Αθήνα συγκεντρώνει το μεγαλύτερο μέρος των μηχανισμών υποστήριξης και προώθησης. Εκεί βρίσκονται οι περισσότερες ευκαιρίες, οι υποδομές, τα δίκτυα και οι άνθρωποι που μπορούν να ανοίξουν δρόμους. Ταυτόχρονα, όμως, έμαθα ότι πολλές φορές η «πώληση της ελπίδας» είναι πιο συνηθισμένη από την ουσιαστική στήριξη και βοήθεια που τελικά θα λάβεις. Υπάρχουν υποσχέσεις που δεν εκπληρώνονται και προσδοκίες που δοκιμάζονται. Παρ’όλα αυτά, δεν μπορώ να υποτιμήσω τη δύναμη της ίδιας της ελπίδας. Γιατί, ακόμη κι όταν δεν συνοδεύεται από βεβαιότητες, είναι το συναίσθημα που σε κάνει να συνεχίζεις. Είναι αυτό που σε βοηθά να μην τα παρατάς, να αντέχεις τις δυσκολίες και τις αντιφάσεις μιας μεγαλούπολης που, αντικειμενικά, μπορεί να γίνει απαιτητική και σκληρή.
Τελικά, η Αθήνα δεν ήταν μόνο ένας τόπος. Ήταν μια δοκιμασία, ένα σχολείο και ένας καθρέφτης. Μια εμπειρία που με έφερε αντιμέτωπο με τις δυνατότητες και τις αντοχές μου, με απογοήτευσε κάποιες φορές, αλλά ταυτόχρονα με βοήθησε να εξελιχθώ, να ωριμάσω και να συνεχίσω να πιστεύω στη διαδρομή που έχω επιλέξει.
Πάνο τι απολαμβάνεις περισσότερο στη ζωή, τι δεν αντέχεις και τι φοβάσαι;
Απολαμβάνω τις μικρές, ουσιαστικές στιγμές της ζωής: την επαφή με τη φύση, το μαγείρεμα, τον χρόνο με τον εαυτό μου, αλλά και τις μεγάλες παρέες, εκεί όπου μοιράζεσαι ιστορίες, γέλια και αλήθειες. Δεν αντέχω την αγένεια, τη βία και τις ψεύτικες συναναστροφές, που στερούν από τις ανθρώπινες σχέσεις την αυθεντικότητά τους. Φοβάμαι την απώλεια των αγαπημένων μου ανθρώπων, την ανημπόρια, την αρρώστια και τον πόλεμο. Και, όσο οξύμωρο κι αν ακούγεται, φοβάμαι και την επιτυχία· ίσως γιατί κάθε μεγάλη αλλαγή φέρνει μαζί της ευθύνη, έκθεση και την ανάγκη να παραμείνεις πιστός σε αυτό που πραγματικά είσαι.
Κλείνεις τα μάτια και σε φαντάζεσαι σε λίγα χρόνια από τώρα. Πού βρίσκεσαι, τι αντικρίζεις και ποιος είσαι;
Φαντάζομαι τον εαυτό μου ως έναν άνθρωπο που θα απολαμβάνει την υγεία του και θα συνεχίζει να φροντίζει τον εαυτό του, όσο καλύτερα μπορεί. Ιδανικά, θα ζω πιο κοντά στη φύση, δημιουργώντας από εκεί τραγούδια που θα συγκινούν, θα εμπνέουν και θα παρασύρουν τους ανθρώπους γύρω τους να αισθανθούν, να ονειρευτούν και να συνδεθούν. Με πολλή αγάπη, όνειρα και μαχητικότητα. Και, πάνω απ’ όλα, με αμείωτη όρεξη για ζωή.
Θέλω να κλείσουμε με έναν δικό σου αγαπημένο στίχο από τον δίσκο, σαν ευχή για το παρόν και το μέλλον.
Έχω πολλούς αγαπημένους στίχους μέσα σε αυτόν τον δίσκο, αλλά αν έπρεπε να ξεχωρίσω έναν, θα επέλεγα έναν στίχο από το «Χελιδόνι»: «Και μια μέρα όπως θα πετάω, θα με δει κάπου ένα παιδί, και θα μάθει πως πετάει σαν ανοίξει φτερά η ψυχή.» Αυτός ο στίχος με συγκινεί ιδιαίτερα, γιατί αγαπώ βαθιά τα νέα παιδιά και έχω επενδύσει πολύ χρόνο, ενέργεια και πίστη σε αυτά. Πιστεύω πως, σε πολλά από όσα μας απασχολούν ως κοινωνία, η απάντηση βρίσκεται στο παιδί. Στο πώς το μεγαλώνουμε, στο πώς το ακούμε και, κυρίως, στο παράδειγμα που του δίνουμε. Ας προσπαθήσουμε να είμαστε σωστοί άνθρωποι. Ας εμπνεύσουμε με τις πράξεις μας περισσότερο, παρά με τα λόγια μας. Ας αφήσουμε τα παιδιά να ανοίξουν τα φτερά τους και να πετάξουν όσο πιο μακριά μπορούν. Γιατί, τελικά, είναι η μεγαλύτερη ελπίδα μας.
***Ο δίσκος “Στον αιώνα της σιωπής” κυκλοφορεί από τη δισκογραφική Anima Music by Stay Independent, ενώ μπορείτε να απολαύσετε τα τραγούδια σε όλες τις μουσικές ψηφιακές πλατφόρμες.
Ευχαριστούμε τον Γιώργο Τσαρίδη για το φωτογραφικό υλικό
