Ο συγγραφέας όρθιος, κατά την διάρκεια διαδραστικού παιχνιδιού
“Για να γεννηθεί το αστυνομικό μυθιστόρημα, απαιτεί πόλεις του ενός εκατομμυρίου ανθρώπων”. Η παραπάνω άποψη του Πέτρου Μαρτινίδη, φαίνεται να μην αντιστοιχεί στην Θεσσαλονίκη.
Ο Αλέξανδρος Μυροφορίδης έχοντας ερευνήσει αρχεία εφημερίδων, παρουσιάζει ντοκουμέντα που αποδεικνύουν την ύπαρξη αστυνομικών ιστοριών και αντίστοιχου αναγνωστικού κοινού, πριν ακόμη την απελευθέρωση της πόλης.
Συγγραφέας, υπεύθυνος λογοτεχνικής σειράς μυστηρίου, συντονιστής αναγνωστικής λέσχης και διδάσκων Δημιουργικής Γραφής. Ο Μυροφορίδης αναπτύσσει πολυσχιδή δραστηριότητα γύρω από το είδος (crime story). Δεν προσεγγίζει μόνο τις (καθαρά) λογοτεχνικές δημιουργίες αλλά αναζητά το θεωρητικό πλαίσιο (αρχεία, δοκίμια, δευτερογενείς πηγές) για ευρύτερη και καλύτερη πρόσληψη των κειμένων.
Παρακολουθεί τις νέες τάσεις του αστυνομικού. Κατά την γνώμη του η Θεσσαλονίκη εντάσσεται στον χάρτη της μυθοπλασίας του εγκλήματος (crime fiction).
Δέχθηκε να απαντήσει σε ορισμένες ερωτήσεις.
Πώς κρίνετε τη σημερινή ανάπτυξη της μυθοπλασίας εγκλήματος (crime fiction) στην Ελλάδα; Παρακολουθείτε τις διεθνείς εξελίξεις στο είδος;
Δεν νομίζω πως υπήρξαμε ποτέ μάρτυρες μεγαλύτερης κινητικότητας στη συγγραφή μυθοπλασίας εγκλήματος και μυστηρίου στον ελληνικό χώρο. Πολλά τα ενθαρρυντικά στοιχεία: μεγάλη εκδοτική παραγωγή και στήριξη (ειδικά με την έλευση της ψηφιακής τυπογραφίας και της δημιουργικής γραφής), ποικίλες θεματικές και εμπνεύσεις, ιστορίες σε αστικό χώρο αλλά και στην επαρχία, με ερευνητές αστυνομικούς αλλά και πολίτες, επιστροφές σε χρόνους παρελθοντικούς, ως αφηγηματικές αναχρονίες που επηρεάζουν την πλοκή.
Επίσης, εντυπωσιακή και ευεργετική για το είδος η μεγάλη παρουσία γυναικών συγγραφέων, με κοινωνικά, πολιτικά, ιστορικά, οικονομικά (ακόμη και οικολογικά) πρόσημα και αναφορές που αναδεικνύουν μια πολυφωνία και μια πολυμορφικότητα. Έχουμε πλέον την εμφάνιση διασκευών σε θέατρο και κινηματογράφο, όπως και τη γραφή τηλεοπτικών σεναρίων, διαδραστικών παραστάσεων, true crime τουριστικών διαδρομών, εκπομπών podcast ή video με αντικείμενο τη γενικότερη κουλτούρα του εγκλήματος κ.ά.. Τέλος, δειλά αλλά με εξαιρετικά δείγματα γραφής, έχουμε την εμφάνιση δοκιμίων, περιοδικών εκδόσεων και ακαδημαϊκών άρθρων, σημάδι ωρίμανσης γύρω από τις θεωρητικές προεκτάσεις της συγγραφής μυθοπλασίας εγκλήματος. Βεβαίως, μια τέτοιου μεγέθους και ξέφρενου ρυθμού εκδοτική παραγωγή εγείρει άλλου είδους ερωτήματα, όπως τη διατήρηση της εκδοτικής και λογοτεχνικής ποιότητας, το έλλειμμα αναγνωστών έναντι των συγγραφέων σε μια ανησυχητική, ευελπιστώ προς στιγμή, αναλογία.
Ναι, παρακολουθώ τις διεθνείς εξελίξεις λόγω ερευνητικού ενδιαφέροντος. Στο εξωτερικό τα πράγματα είναι το λιγότερο εντυπωσιακά στα δεδομένα ανάπτυξης του αντικειμένου –θα μου επιτρέψετε να μην επεκταθώ στις λογοτεχνικές “σχολές” χωρών και γεωγραφικών περιοχών–, το θεωρητικό υπόβαθρο έχει υποστηριχθεί από σωρεία εξαιρετικών ακαδημαϊκών εργασιών, υπάρχουν συγκλίσεις με ψηφιακά περιβάλλοντα, σενάρια διδασκαλίας στην εκπαίδευση, σεμινάρια πολιτισμικών σπουδών που εμπλέκουν τη μυθοπλασία μυστηρίου, τεχνητή νοημοσύνη και πολλά άλλα. Και εμφανίζονται διαρκώς νέες, αναδυόμενες αγορές, σε χώρες που δεν φημίζονταν για τη μυθοπλασία εγκλήματος αλλά σαφώς για το λογοτεχνικό τους αποτύπωμα στην παγκόσμια βιβλιογραφία, άρα συγγραφείς από μια ικανότατη πηγή που επιχειρούν να παρουσιάσουν έργα στην αγαπημένη μας θεματική.
Σε εισαγωγικό σας σημείωμα (Θεσσαλονίκη Νουάρ – Απειλητική Νύμφη, εκδόσεις Αρχέτυπο 2023) αναφέρετε την παρουσία αστυνομικών ιστοριών σε συνέχειες εφημερίδων της πόλης, σχεδόν από την εποχή της απελευθέρωση της. Επομένως και την ύπαρξη αντίστοιχου αναγνωστικού κοινού.
Πόσο αυτό ισχύει;
Είναι ξεκάθαρο το παράδειγμα στο εισαγωγικό σημείωμα του δεύτερου τόμου της συλλογικής έκδοσης “Θεσσαλονίκη Νουάρ: Απειλητική Νύμφη”, παραθέτω αυτούσιο ένα απόσπασμα:
Σε ένα περιστατικό που έλαβε χώρα στον Λαγκαδά, τον Μάιο του 1912, πέντε μόλις μήνες πριν την είσοδο του Ελληνικού Στρατού στη Θεσσαλονίκη, ένας ιατρός ονόματι Βλάχος, συγκέντρωσε τη δυσαρέσκεια των κατοίκων, με αποτέλεσμα να σκαρφιστεί μια ψευτοαπόπειρα κατά της ζωής του. Η κατάσταση κατέληξε στον ξυλοδαρμό ενός αθώου, και οι κάτοικοι εξοργίστηκαν. Την επόμενη ημέρα, στο πρωτοσέλιδο της εφημερίδας Μακεδονία, πιθανότατα ο αείμνηστος Κωνσταντίνος Βελλίδης (το άρθρο είναι ανυπόγραφο), θα διαμαρτυρηθεί στον Υπουργό των Εσωτερικών, Χατζή Αδήλ Βέη, χρησιμοποιώντας αδιάσειστα παραδείγματα παγκόσμιας ερευνητικής ευφυΐας.
“Εξοχώτατε
ΧΑΤΖΗ ΑΔΗΛ ΒΕΗ
Ἦτο τόσον ἄτεχνη, τόσον χονδρή, τόσον μπακάλικη ἡ μπερμπαντιὰ τῆς δῆθεν ἀπόπειρας, τὴν ὁποίαν ἔθεσεν εἰς ἐνέργειαν ὁ κακὸς δαίμων τοῦ Λαγκαδά, ὁ ἰατρὸς Βλάχος, ὥστε οἱ Ἀρχαὶ τῆς πολυβασανισμένης πόλεως δὲν ἐχρειάζετο νὰ ἀποτελοῦνται ἀπὸ Σέρλοκ Χόλμς, Νὶκ Κάρτερ καὶ Νὰτ Πίνκερτον δια νὰ ἐννοήσουν ὅτι ἂν ὑπῆρχε τίς ὁ ὁποῖος ἔπρεπε νὰ συλληφθῇ καὶ νὰ ἀνακριθεῖ ἦτο μόνον ὁ Βλάχος καὶ κανεὶς ἄλλος.”
Κανένας αρχισυντάκτης στο πρωτοσέλιδό του δεν θα έκανε επίδειξη γνώσεων εάν δεν είχαν φτάσει στα χέρια του ίδιου και των αναγνωστών του ιστορίες από τους τρεις χαρακτήρες, κατά σειρά από την αγγλική, την αμερικανική και τη γερμανική έκδοση – ο Nat Pinkerton ήταν ήρωας γερμανικού περιοδικού (1907-1915), κατ’ εικόνα και καθ’ ομοίωση του διάσημου ντετέκτιβ Allan Pinkerton. Χρησιμοποιώντας τα ονόματα αυτά έγινε κατανοητό το παράδειγμα και προκάλεσε εντύπωση η παρατήρησή του.
Η Θεσσαλονίκη είναι μια πόλη με αδιάλειπτη ιστορία από την ίδρυσή της. Με μωσαϊκό φυλών, εθνοτήτων, γλωσσών και θρησκειών να την κατοικούν, να τη διοικούν και να την επηρεάζουν. Υπήρξαν ξένοι επιχειρηματίες και αντίστοιχες κοινότητες πολιτών σε διαρκείς συναλλαγές με την Οθωμανική Αυτοκρατορία, συνεπώς και καλλιτεχνικοί νεωτερισμοί που έφταναν ως ευρωπαϊκή μόδα στη Θεσσαλονίκη. Στην πόλη ακουγόντουσαν γαλλικά, ιταλικά, αγγλικά, πράγμα που σημαίνει πως και οι μεταφράσεις από ξένα έντυπα ήταν εφικτές. Έχω στη διάθεσή μου (Πηγή: ψηφιακό αρχείο της ΕΒΕ) αποκόμματα της εφημερίδας Μακεδονία με δημοσιεύσεις αποσπασμάτων από κλασικούς συγγραφείς, μυθοπλασίας μυστηρίου και μη, σε συνέχειες, μια πρακτική που είχε ήδη ξεκινήσει στον υπόλοιπο δυτικό κόσμο δεκάδες χρόνια πριν.
Η γνώμη σας για την Ε.Λ.Σ.Α.Λ. (Ελληνική Λέσχη Συγγραφέων Αστυνομικής Λογοτεχνίας), της οποίας είστε μέλος;
Μια λέσχη συγγραφέων που εργάζεται στην κατεύθυνση προώθησης των έργων της μυθοπλασίας εγκλήματος, μόνο ευεργετικό ρόλο θα μπορούσε να παίξει, τα μέλη της συναπαρτίζουν έναν σπουδαίο πυρήνα γνώσης και συνεργασίας. Εκτός από την αλληλοϋποστήριξη των μελών στα συγγραφικά τους εγχειρήματα, η λέσχη συζητά και επιχειρεί να δράσει για ζητήματα που άπτονται λογοτεχνικής/πολιτιστικής χροιάς αλλά και κοινωνικής ευαισθησίας. Είναι ένα μείγμα παλιών αλλά και νέων συγγραφέων που συνυπάρχει και συνδιαμορφώνει, και αυτό είναι πολύ σημαντικό. Διαθέτει ψηφιακή παρουσία μέσω ιστοσελίδας, λογαριασμών στα κοινωνικά δίκτυα και podcast με παρουσιάσεις και ενημερωτικές εκπομπές. Υποστηρίζει και διοργανώνει θεματικά φεστιβάλ, ημερίδες, τα μέλη της παραχωρούν συνεντεύξεις και εμπλέκονται σε συζητήσεις. Ιδέες και προτάσεις βρίσκονται σε διαρκή ζύμωση και κινητικότητα, προτείνονται πράγματα καινούργια, πέραν των τυπικών βιβλιοπαρουσιάσεων.
Και, όπως ανέφερα παραπάνω, κάτι που με ενδιαφέρει προσωπικά, υπάρχει προσπάθεια για τον σχολιασμό του θεωρητικού πλαισίου γύρω από τη γραφή της συγκεκριμένης μυθοπλασίας.
Ως υπεύθυνος λογοτεχνικής σειράς αστυνομικού μυστηρίου (Fedora, εκδόσεις Αρχέτυπο), ποιοι είναι οι στόχοι σας;
Η λογοτεχνική σειρά μυστηρίου Fedora δημιουργήθηκε το 2018 από τις εκδόσεις Αρχέτυπο στη Θεσσαλονίκη και αντιπροσωπεύει την εκδοτική γένεση μιας σειράς μυστηρίου με εστίαση στη μυθοπλασία εγκλήματος, προσπαθώντας να συμπεριλάβει και να αναδείξει, στο ελληνικό κοινό, συγγραφείς που διακρίθηκαν σε αυτή τη λογοτεχνική κατηγορία. Οι δημιουργοί και τα έργα τους προέρχονται από διαφορετικές χώρες, εποχές και λογοτεχνικές επιρροές. Οι υποθέσεις περιλαμβάνουν αρχετυπικούς ή μη ήρωες, πρωταγωνιστές παρ’ όλα αυτά, όχι πάντοτε εντεταλμένους υπηρέτες του νόμου, με ξεχωριστές ευφυΐες και modus operandi.
Οι επιλογές των βιβλίων της σειράς δεν είναι απαραίτητα σκληροπυρηνικοί εκπρόσωποι του κλασικού detective story. Αντιθέτως, επιχειρείται μια πολυσυλλεκτική προσέγγιση στις αναγνωστικές προτιμήσεις, σε ό,τι αφορά τα συγγραφικά χαρίσματα και τις εμπνεύσεις των δημιουργών.
Βασικός και διαρκής στόχος η έρευνα για τίτλους και συγγραφείς που έχουν προσφέρει ποιοτικά έργα της μυθοπλασίας εγκλήματος-μυστηρίου και η μετάφρασή τους στα ελληνικά, σε συνδυασμό με μια συγκομιδή και παρουσίαση υλικού που αφορά τη συγκεκριμένη έκδοση ή το έργο του συγγραφέα γενικότερα (εικονογράφηση, εισαγωγικά σημειώματα, επίμετρα, παραρτήματα, κ.ά.). Ένα πλούσιο υλικό και μια ποιοτική βιβλιολογική εικόνα, αυτό είναι το ζητούμενο για κάθε βιβλίο που εκδίδει η σειρά, έτσι ώστε να αποκτήσει μια συλλεκτική αξία για τους αναγνώστες.
Δημιουργική Γραφή: Μπορεί να υποστηρίξει ικανά έναν/μια συγγραφέα; Δεν αρκεί το ταλέντο του/της;
Κατά τη γνώμη μου, οπωσδήποτε ναι.
Η Δημιουργική Γραφή αποτελεί επιστημονικό πεδίο στο εξωτερικό, πρόσφατα και στην Ελλάδα μέσω προγραμμάτων μεταπτυχιακών σπουδών. Προσφέρει μια εξαιρετική εργαλειοθήκη για έναν επίδοξο αλλά και εν ενεργεία συγγραφέα. Έχουμε το ταλέντο να γράψουμε αλλά δεν γνωρίζουμε πολλά πράγματα που έχουν επιχειρηθεί στο παρελθόν παγκοσμίως και έχουν καταγραφεί ως αφηγηματικές τεχνικές, είδη και μοτίβα πλοκής, πειραματικά εγχειρήματα του γραπτού λόγου. Δεν γνωρίζαμε θεωρήσεις και μεθοδολογίες που θα μπορούσαν να απογειώσουν την υπάρχουσα ποιότητά μας, δεν γνωρίζουμε πώς να κινητοποιήσουμε και να εκμεταλλευτούμε με βέλτιστο τρόπο το γνωστικό και γλωσσικό μας υπόβαθρο. Γεννιόμαστε συγγραφείς, αλλά δεν απαγορεύεται –αντιθέτως, επιβάλλεται– να γινόμαστε καλύτεροι. Ανάγνωση, Δημιουργική Γραφή, Δημιουργική Επανεγγραφή, όλα τα σημεία ενδιαφέροντος, όσα έχουν επιχειρηθεί στο παρελθόν, πρακτικές γραφής και οργάνωσης του γραπτού υλικού, ακόμη και προτεινόμενες μεθόδους έρευνας για το επερχόμενο βιβλίο μας, η Δημιουργική Γραφή τα έχει καταγράψει για εμάς και μπορεί να τα διδάξει.
Εισπράττω σε συζητήσεις μια δυσαρέσκεια για ορισμένα εργαστήρια/σεμινάρια Δημιουργικής Γραφής που ακούγεται πως προετοιμάζονται και πραγματοποιούνται πρόχειρα, με φτωχό υλικό, με τη λογική του coaching περισσότερο εμφανή από τη λογοτεχνική προσέγγιση, από εισηγητές χωρίς σπουδή στο αντικείμενο, με σχετική συνάφεια την έκδοση κάποιων εντύπων/βιβλίων. Καταρχάς, δεν είναι απαραίτητο ένας συγγραφέας να είναι και καλός δάσκαλος (όπως και το αντίθετο). Εάν μιλάμε για έναν εμψυχωτή ενός εργαστηρίου γραφής αποκλειστικά για ψυχοθεραπευτικούς λόγους, τότε δεν μιλάμε για το ίδιο πράγμα. Όλα χρειάζονται μια σχετική έρευνα πριν επιλέξουμε ένα τέτοιο εργαστήριο, πάντοτε διατηρώντας κατά νου τις προσδοκίες μας από αυτό.
Τρία αγαπημένα σας φιλμ νουάρ που θα προτείνατε στους αναγνώστες.
Laura (1944) του Otto Preminger. Από τις πιο εντυπωσιακές ατμόσφαιρες μυστηρίου που έχω δει. Φοβερός Preminger, εξαιρετική μουσική, κορυφαίοι Gene Tierney και Dana Andrews. Η εμμονή του ντετέκτιβ για τη γυναίκα που ερευνά είναι για μελέτη περίπτωσης.
The Third Man (1949) του Carol Reed. Βασισμένο στο παγκόσμιας εμβέλειας ομώνυμο μυθιστόρημα του Graham Greene. Περιττό να μιλήσω για τον ρόλο του Orson Welles. Όλη η ταινία είναι πρότυπο.
Εφιάλτης (1961) του Ερρίκου Ανδρέου. Σύμφωνοι, δεν είναι ένα φιλμ νουάρ όπως έχουμε συνηθίσει να χαρακτηρίζουμε παλιότερες ταινίες του παγκόσμιου κινηματογράφου (αν και ο όρος φιλμ νουάρ σηκώνει μεγάλη συζήτηση), με την ψυχολογική παράμετρο, το thriller, να δεσπόζει, όμως είναι μια σπουδαία, πρωτοπόρα παραγωγή από την Ελλάδα, κινηματογραφικά αρτιότατη. Οι Ιταλοί στη δική τους αντίστοιχη δημοφιλή κουλτούρα τη βάφτισαν giallo, αν και η πρώτη giallo ταινία στην Ιταλία προέκυψε το 1963, δύο χρόνια μετά. Ο σκηνοθέτης, Ερρίκος Ανδρέου, ήταν τότε 23 χρονών.
Συγγραφέας ή βιβλίο που στο μυαλό σας συνδυάζει μια καλή αστυνομική ιστορία και τη Θεσσαλονίκη;
Θα μου επιτρέψετε να χρησιμοποιήσω άλλο ένα απόσπασμα:
«Θεσσαλονίκη, 1940. Λιμάνι από την αρχαιότητα ακόμα, με τα σκοτεινά σοκάκια, τους οίκους ανοχής και τις Τούρκικες επαύλεις, αποτελεί το φόντο ενός μυστικού πολέμου. Στο Club de Salonique, φάκελοι αλλάζουν χέρια.
[…] Ο Κώστας Ζαννής είναι ένας περιζήτητος άνθρωπος. Όντας ερευνητής της αστυνομίας, χειρίζεται πλέον τις “πολιτικές” υποθέσεις της Θεσσαλονίκης…»
Είναι από το μυθιστόρημα του Alan Furst, Spies of the Balkans (2011). Ήταν η πρώτη φορά που διάβασα στην παγκόσμια λογοτεχνία για έναν Θεσσαλονικιό αστυνομικό ερευνητή και ομολογώ πως ενθουσιάστηκα με την περιγραφή της πόλης και των χαρακτήρων. Το μυθιστόρημα χρησιμοποιεί πολλές μυθοπλαστικές συμβάσεις – μυστηρίου, κατασκοπείας, αστυνομικής έρευνας κ.ά. Έχει μεταφραστεί στα ελληνικά (εκδόσεις Πατάκη).
Ο Αλέξανδρος Μυροφορίδης γεννήθηκε το 1972 στη Θεσσαλονίκη όπου ζει και δραστηριοποιείται. Είναι διδάκτορας Δημιουργικής Γραφής και μελετητής της μυθοπλασίας μυστηρίου. Η διπλωματική του εργασία στο Π.Μ.Σ. «Δημιουργική Γραφή» του Πανεπιστημίου Δυτικής Μακεδονίας περιλάμβανε, ως μελέτη περίπτωσης, το μυστήριο κλειδωμένου δωματίου στην αστυνομική λογοτεχνία. Η διδακτορική διατριβή του είναι η πρώτη ελληνική ακαδημαϊκή μελέτη της πλοκής στην πεζογραφία, ένα αντικείμενο που διδάσκει στο Π.Μ.Σ. «Δημιουργική Γραφή». Το δημιουργικό του έργο, ως ιδρυτή και υπευθύνου της εταιρίας Gamecraft (www.gamecraft.gr), από το 2007, περιλαμβάνει διαδραστικές παραστάσεις μυστηρίου, εκπαιδευτικά παιχνίδια, συγγραφή πρωτότυπων σεναρίων για χρήση στην εκπαίδευση, τον πολιτισμό και την ψυχαγωγία. Από το 2018 είναι υπεύθυνος έκδοσης της σειράς μυστηρίου Fedora –που περιλαμβάνει και την υποσειρά Θεσσαλονίκη Νουάρ–, των εκδόσεων Αρχέτυπο. Επίσης, από τον Νοέμβριο του 2023 έχει δημιουργήσει και συντονίζει τη λέσχη ανάγνωσης αστυνομικής λογοτεχνίας Φεντόρα, στη Θεσσαλονίκη. Είναι ο συγγραφέας του Η Πλοκή στη Δημιουργική Γραφή: Θεωρήσεις και Μεθοδολογίες (Επίκεντρο, 2025).
