Γράφει ο Λάζαρος Γεροφώτης
Υπάρχουν ταινίες που παραμένουν απλώς αναμνήσεις, και υπάρχουν ταινίες που μένουν ζωντανές όχι επειδή αλλάξανε εποχές, αλλά επειδή οι εποχές δεν κατάφεραν ποτέ να τις ξεπεράσουν. Το «Υπάρχει και Φιλότιμο» του 1965, σε σκηνοθεσία Αλέκου Σακελλάριου και βασισμένο στο θεατρικό «Ανώμαλη Προσγείωση» των Σακελλάριου – Γιαννακόπουλου το οποίο είχε ανέβει στο Θέατρο Τέχνης Καρόλου Κουν με τους Βασίλη Διαμαντόπουλο και Δημήτρη Χατζημάρκο, είναι μια τέτοια περίπτωση. Ένα έργο που στέκει σήμερα όχι σαν ανάμνηση, αλλά σαν σχόλιο. Όχι σαν παρελθόν, αλλά σαν παρόν. Η ταινία, η οποία κυκλοφόρησε την 1η Ιανουαρίου 1966 και κατέγραψε 325.683 εισιτήρια, αναδείχθηκε σε μία από τις δώδεκα εμπορικότερες της χρονιάς, ενώ προβλήθηκε πρώτη φορά στην ελληνική τηλεόραση στις 6 Οκτωβρίου 1982 από την ΥΕΝΕΔ. Γυρισμένη με το σύστημα CinemaScope – πρωτοποριακό για την εποχή – αποτελεί και τεχνικά ένα από τα ποιοτικότερα δείγματα παραγωγής της Φίνος Φιλμ.
Ο Λάμπρος Κωνσταντάρας, έχοντας ήδη ανεβάσει τον ρόλο στο θέατρο στις σεζόν 1964-66 και ξανά το 1976-77, ενσαρκώνει τον υπουργό Ανδρέα Μαυρογιαλούρο, έναν πολιτικό που ταξιδεύει στην εκλογική του περιφέρεια για να εγκαινιάσει ένα μαιευτήριο. Ένα έργο-βιτρίνα, χτισμένο όχι για να υπηρετήσει ανάγκες αλλά για να στολίσει λόγους, φωτογραφίες, υποσχέσεις. Στο ταξίδι συνοδεύεται από την κακομαθημένη κόρη του, ώσπου ένα ατύχημα γίνεται η καθοριστική στιγμή που του αποκαλύπτει κάτι που ποτέ δεν φαντάστηκε: ο λαός της περιφέρειάς του δεν έχει ιδέα ποιος είναι — και αυτό είναι η αρχή της αλήθειας.
Και τι βλέπει όταν πάψει να είναι υπουργός με εξουσία και γίνει άνθρωπος με αυτιά; Βλέπει δρόμους που δεν έγιναν, έργα που υπάρχουν μόνο σε ομιλίες, διαφθορά κάτω από το χαλί, γραμματείς και κομματάρχες που διαχειρίζονται την εξουσία πιο αποτελεσματικά απ’ ό,τι ο ίδιος. Ο Διονύσης Παπαγιαννόπουλος, ως κομματάρχης Γκρούεζας, και ο Ανδρέας Ντούζος, ως ο ιδιαίτερος γραμματέας, είναι οι πραγματικοί άρχοντες της εξουσίας — αυτοί που κανονίζουν έργα, μοιράζουν χρήματα, εξυπηρετούν γνωστούς, τάζουν, εξασφαλίζουν. Εκείνος, ο υπουργός, απλώς μιλάει. Αυτοί κυβερνούν.
Από εκείνη τη στιγμή και μετά η κωμωδία γίνεται πολιτικό σχόλιο. Ο Μαυρογιαλούρος ξεκινά ως καρικατούρα πολιτικού, μα στο τέλος γίνεται ο μοναδικός που αποκτά συνείδηση μέσα σε ένα σύστημα που λειτουργεί χωρίς αυτήν. Και ίσως αυτό να είναι το πιο σκληρό σημείο της ταινίας: δεν αλλάζει το σύστημα, αλλάζει ο άνθρωπος. Η πολιτική δεν μεταμορφώνεται, μόνο ένας πολιτικός αποφασίζει να σταθεί απέναντι στο ίδιο του το περιβάλλον. Οι ατάκες της ταινίας, όπως το «Θα σας εξαφανίσωμεν – θα σας εξασφαλίσωμεν!», δεν έμειναν αξέχαστες απλώς επειδή προκαλούν γέλιο, αλλά επειδή λειτουργούν σαν κοφτερά σχόλια πάνω στον λαϊκισμό και έναν κρατικό μηχανισμό που προτιμά την εικόνα από την αλήθεια.
Και αν κάτι κάνει το «Υπάρχει και Φιλότιμο» συγκλονιστικά διαχρονικό, είναι πως μοιάζει με ιστορία που θα μπορούσε να είχε γραφτεί σήμερα. Όπως στη σύγχρονη πολιτική πραγματικότητα με τις αποκαλύψεις για κακοδιαχείριση πόρων, παράτυπες επιδοτήσεις και θεσμικές διερευνήσεις, με πιο χαρακτηριστικό το πρόσφατο σκάνδαλο γύρω από τον ΟΠΕΚΕΠΕ και όσα συζητούνται στην εξεταστική της Βουλής, έτσι και στην ταινία τα χρήματα του δημοσίου δεν καταλήγουν πάντα εκεί που προορίζονται. Υπάρχουν μεσάζοντες, δίκτυα, άνθρωποι-κλειδιά που κινούνται μακριά από την πολιτική ηγεσία και λειτουργούν με τη δική τους λογική. Το έργο-μαιευτήριο της ταινίας θυμίζει κάθε έργο που χτίζεται για να φωτογραφηθεί και όχι για να λειτουργήσει. Ο ψηφοφόρος της Πλατανιάς μοιάζει με τον αγρότη που περιμένει επιδότηση ενώ άλλοι τη λαμβάνουν πρώτοι. Και ίσως εδώ βρίσκεται η πιο σημαντική συμβολή της ταινίας: όχι στο χιούμορ, όχι στην αμίμητη ερμηνεία του Κωνσταντάρα, όχι στις ιστορικές πρώτες εμφανίσεις της Μήτσης Κωνσταντάρα και του Μάκη Δεμίρη, ούτε στην τελευταία της Νίκης Λινάρδου στη Φίνος Φιλμ. Η αξία της βρίσκεται στο ότι θέτει ένα ερώτημα που παραμένει ζωντανό: Μήπως τίποτα δεν άλλαξε από την μυθοπλασία του τότε και μόνο τα ονόματα και τα παρατσούκλια;
Γιατί αν υπάρχει κάτι που μας διδάσκει η ταινία και κάτι που αποκαλύπτουν οι σύγχρονες πολιτικές έρευνες, είναι πως τελικά η Ελλάδα προχωρά, αλλά οι σκιές της την ακολουθούν. Το φιλότιμο υπάρχει, αλλά δοκιμάζεται. Και κάθε γενιά, όπως και ο Μαυρογιαλούρος, πρέπει κάποτε να αποφασίσει αν θα συνεχίσει τις κορδέλες και τις επιλεκτικές επιδοτήσεις ή αν θα κοιτάξει κατάματα τον κόσμο που υποτίθεται πως υπηρετεί.
