Ένα αρχαίο ναυάγιο στη Φαναγόρεια αποκαλύπτει μυστικά για τη ναυπηγική, τη μεταλλουργία και τον στόλο του μεγάλου αντιπάλου της Ρώμης
Πολεμικό πλοίο από τον στόλο του βασιλιά Μιθριδάτη ΣΤ΄ του Ευπάτορος, το οποίο πυρπολήθηκε περίπου 120 μέτρα ανοικτά των ακτών κατά τη διάρκεια της εξέγερσης της Φαναγόρειας το 63 π.Χ. Φωτογραφία: Ινστιτούτο Αρχαιολογίας, Ρωσική Ακαδημία Επιστημών
Για περισσότερους από 20 αιώνες, τα απομεινάρια ενός πολεμικού πλοίου παρέμεναν θαμμένα κάτω από τα ιζήματα της αρχαίας Φαναγόρειας, στη Μαύρη Θάλασσα. Σήμερα, τα χάλκινα καρφιά, τμήματα του ξύλινου σκελετού και κυρίως ένα εντυπωσιακό χάλκινο έμβολο με τα βασιλικά σύμβολα του Μιθριδάτη ΣΤ΄ του Ευπάτορος φωτίζουν μια άγνωστη πτυχή των πολέμων του αρχαίου κόσμου.
Το ναυάγιο συνδέεται με τα δραματικά γεγονότα του 63 π.Χ., όταν η Φαναγόρεια εξεγέρθηκε εναντίον του Μιθριδάτη. Σύμφωνα με τα αρχαιολογικά ευρήματα, ένα πλοίο του στόλου του πυρπολήθηκε περίπου 120 μέτρα από την ακτή, αφήνοντας πίσω του ένα μοναδικό αρχείο για την τεχνολογία και την καθημερινή δουλειά των αρχαίων ναυπηγών.
Ένα πλοίο κρυμμένο κάτω από τα ιζήματα
Οι υποβρύχιοι αρχαιολόγοι εντόπισαν το σωζόμενο τμήμα του πλοίου στο λιμάνι της Φαναγόρειας το 2012. Περίπου 16 μέτρα του σκελετού παρέμεναν θαμμένα κάτω από περισσότερα από 1,5 μέτρο ιζημάτων του βυθού, διατηρώντας στοιχεία που παραπέμπουν σε ελληνιστικό πολεμικό πλοίο.
Η χρονολόγηση των ξύλων τοποθετεί την κατασκευή του στα μέσα του 1ου αιώνα π.Χ., ενώ καθοριστικό στοιχείο αποτέλεσε το χάλκινο έμβολο, διακοσμημένο με πεντάκτινα αστέρια και ημισελήνους, σύμβολα που συνδέονται με τον Μιθριδάτη ΣΤ΄.
Η έρευνα του Ινστιτούτου Αρχαιολογίας της Ρωσικής Ακαδημίας Επιστημών συνδέει το ναυάγιο με την εξέγερση του 63 π.Χ. στη Φαναγόρεια, ένα επεισόδιο που αποτέλεσε ουσιαστικά το τελευταίο κεφάλαιο της μακράς αντιπαράθεσης του Μιθριδάτη με τη Ρώμη.
Έμβολο πολεμικού πλοίου και καρφιά in situ (στην αρχική τους θέση). Φωτογραφία: Ινστιτούτο Αρχαιολογίας, Ρωσική Ακαδημία Επιστημών
Τι αποκαλύπτουν τα μεταλλικά ευρήματα
Η νέα μελέτη επικεντρώθηκε σε 23 μεταλλικά αντικείμενα από το ναυάγιο και στο χάλκινο έμβολο. Τα 22 ήταν καρφιά ή θραύσματα καρφιών, ενώ ένα ακόμη εύρημα ήταν μια μικρή μεταλλική λωρίδα.
Οι ερευνητές χρησιμοποίησαν μια σειρά από σύγχρονες τεχνικές, μεταξύ άλλων ηλεκτρονική μικροσκοπία, φθορισμό και περίθλαση ακτίνων Χ, καθώς και ανάλυση με ακτινοβολία νετρονίων. Στόχος ήταν να διαπιστωθεί όχι μόνο από ποια μέταλλα αποτελούνταν τα αντικείμενα, αλλά και τι μπορούσαν να αποκαλύψουν για τις τεχνικές των αρχαίων εργαστηρίων.
Ένα από τα καρφιά αποδείχθηκε ιδιαίτερα ενδιαφέρον. Η διάβρωση είχε αυξήσει το φαινομενικό πάχος του σχεδόν τρεις φορές, όμως οι ερευνητές κατάφεραν να υπολογίσουν ότι η αρχική διάμετρος του σώματός του ήταν περίπου 0,34 εκατοστά.
Γιατί χρησιμοποιούσαν χαλκό αντί για σίδηρο;
Τα καρφιά χωρίστηκαν σε δύο βασικές ομάδες: εκείνα που αποτελούνταν ουσιαστικά από καθαρό χαλκό και εκείνα στα οποία είχαν προστεθεί άλλα μέταλλα.
Μεταξύ των πιθανών κραμάτων εντοπίστηκαν συνδυασμοί χαλκού με μόλυβδο, αντιμόνιο και ψευδάργυρο. Παράλληλα, μικρές ποσότητες νικελίου, κοβαλτίου, σιδήρου και αργύρου ενδέχεται να προέρχονταν από τα αρχικά μεταλλεύματα ή από προηγούμενους κύκλους τήξης και επαναχρησιμοποίησης.
Το ενδιαφέρον βρίσκεται και στην ίδια την επιλογή του υλικού. Ο σίδηρος ήταν ήδη μια φθηνότερη λύση για τους αρχαίους ναυπηγούς, όμως στο συγκεκριμένο πλοίο χρησιμοποιήθηκε χαλκός και κράματα χαλκού. Οι ερευνητές εκτιμούν ότι η επιλογή σχετιζόταν με την ανθεκτικότητα και τη μεγαλύτερη διάρκεια ζωής των εξαρτημάτων μέσα στο θαλάσσιο περιβάλλον.
Μόλυβδος, ρετσίνι και κερί για την προστασία του σκαριού
Μια μικρή γκρίζα μεταλλική λωρίδα αποδείχθηκε ότι αποτελείται κυρίως από οξειδωμένο μόλυβδο. Πιθανότατα χρησιμοποιήθηκε για την κάλυψη ή την ενίσχυση συγκεκριμένου σημείου του κύτους.
Οι αρχαίοι Έλληνες και Ρωμαίοι ναυπηγοί χρησιμοποιούσαν μολύβδινες πλάκες για την προστασία της ξυλείας από τους θαλάσσιους οργανισμούς, αλλά και για την ενίσχυση ευάλωτων σημείων του κύτους. Στην περίπτωση του πλοίου της Φαναγόρειας, ωστόσο, δεν υπάρχουν στοιχεία που να αποδεικνύουν ότι ολόκληρο το κύτος καλυπτόταν με μόλυβδο.
Αντίθετα, προηγούμενες έρευνες είχαν εντοπίσει ένα διαφορετικό σύστημα προστασίας, με σανδαράχη, ρετσίνι και κερί. Το πιθανότερο είναι ότι οι ναυπηγοί χρησιμοποιούσαν διαφορετικές μεθόδους ανάλογα με το σημείο του πλοίου: χημική προστασία για το ξύλο και μηχανική ενίσχυση στα σημεία που δέχονταν μεγαλύτερη καταπόνηση.
Το χάλκινο έμβολο που άντεξε στον χρόνο
Το εντυπωσιακότερο εύρημα του ναυαγίου είναι το χάλκινο έμβολο. Έχει μήκος 89 εκατοστά, ύψος 44 εκατοστά και βάρος 15,6 κιλά. Η επιφάνειά του είναι διακοσμημένη με πεντάκτινα αστέρια και ημισελήνους, στοιχεία που συνέδεσαν το αντικείμενο με τον Μιθριδάτη ΣΤ΄.
Η χημική ανάλυση έδειξε ότι αποτελείται από περίπου 91% χαλκό, 4,7% κασσίτερο και 4,3% μόλυβδο. Πρόκειται για έναν μπρούντζο που συνδύαζε καλές ιδιότητες χύτευσης με αντοχή στη φθορά.
Η σύνθεση αυτή ενισχύει την άποψη ότι το έμβολο δεν ήταν απλώς διακοσμητικό. Αντίθετα, μπορούσε να αντέξει τις προσκρούσεις και να προστατεύει την τρόπιδα του πλοίου κατά τη διάρκεια συγκρούσεων ή προσάραξης.
Έμβολο πολεμικού πλοίου in situ (στην αρχική του θέση). Φωτογραφία: Ινστιτούτο Αρχαιολογίας, Ρωσική Ακαδημία Επιστημών
Ο Μιθριδάτης, ο μεγάλος αντίπαλος της Ρώμης
Ο Μιθριδάτης ΣΤ΄ ξεκίνησε τη μεγάλη αναμέτρησή του με τη Ρώμη το 88 π.Χ., μετά από χρόνια έντασης που είχαν προκληθεί από τη ρωμαϊκή επέμβαση στην Ανατολία. Η σύγκρουση εξελίχθηκε στους τρεις Μιθριδατικούς Πολέμους και έφερε αντιμέτωπους τον βασιλιά του Πόντου με μερικούς από τους σημαντικότερους στρατηγούς της Ρώμης, μεταξύ των οποίων ο Σύλλας, ο Λούκουλλος και ο Πομπήιος.
Ο Μιθριδάτης επέκτεινε την επιρροή του στη ρωμαϊκή επαρχία της Ασίας και στον κόσμο του Αιγαίου, στηριζόμενος σε μεγάλο βαθμό και στη ναυτική του δύναμη.
Οι αρχαίες πηγές, όπως ο Αππιανός, περιγράφουν τη σκληρότητα της σύγκρουσης αλλά και τις ναυτικές επιχειρήσεις του βασιλιά. Το πλοίο της Φαναγόρειας προσθέτει σε αυτή την ιστορία κάτι που οι γραπτές πηγές δεν μπορούν να προσφέρουν: ένα πραγματικό κομμάτι της πολεμικής μηχανής που στήριξε την αντίσταση του Μιθριδάτη.
Ένα ναυάγιο που αφηγείται την ιστορία από την αρχή
Η νέα μελέτη δεν υποστηρίζει ότι το συγκεκριμένο πλοίο αντιπροσωπεύει κάθε σκάφος του στόλου του Μιθριδάτη ή του Βασιλείου του Βοσπόρου. Προσφέρει, όμως, μια σπάνια εικόνα της τεχνολογίας και των επιλογών των ναυπηγών της Μαύρης Θάλασσας κατά τον 1ο αιώνα π.Χ.
Τα ακριβότερα χάλκινα καρφιά, τα διαφορετικά κράματα, οι μολύβδινες ενισχύσεις και τα προστατευτικά μείγματα αποκαλύπτουν ένα πλοίο που δεν κατασκευάστηκε απλώς για μια σύντομη πολεμική εκστρατεία. Ήταν ένα σκάφος σχεδιασμένο ώστε να παραμένει λειτουργικό για χρόνια, χάρη στη συστηματική συντήρηση και τις επισκευές.
Και κάπως έτσι, περισσότερα από 2.000 χρόνια μετά, ένα ναυάγιο στον βυθό της Μαύρης Θάλασσας δεν αποκαλύπτει μόνο την ιστορία ενός πολέμου. Φέρνει ξανά στο φως τη δουλειά των ναυπηγών, των μεταλλουργών και των τεχνιτών που κατασκεύασαν τα πλοία πάνω στα οποία στηρίχθηκαν οι μεγάλες συγκρούσεις της αρχαιότητας.
