Κάθε εβδομάδα ένας συγγραφέας απαντά σε 15 ερωτήσεις. Σήμερα ο Πάνος Μουχτερός
- Γιατί γράφετε;
Γράφω, γιατί αυτό νιώθω ως ανάσα μου σχεδόν, ως εσωτερική ανάγκη, ήδη από τα 9 μου έτη, όταν έγραψα για πρώτη φορά το πρώτο μου μικρό ποίημα σε χαρτί φθαρμένο με μαρκαδόρο μαύρο. Γράφω, γιατί με βοηθά να φιλτράρω την πραγματικότητα, να την κάνω λέξεις, με αυτές πλάθω εικόνες και μπορώ κι επικοινωνώ με τους αναγνώστες, όπως ο ηθοποιός με τους θεατές του. Τους περιγράφω τις σκέψεις μου με στόχο κυρίως να προκαλέσω άλλες, δικές τους.
- Τι κάνετε όταν δεν γράφετε;
Κάνω όσα μπορώ, για να εμπνεύσω τη γραφή, για όσο δεν θα γράφω. Κάνω ραδιόφωνο, παραδοσιακό και μέσω streaming, παρουσιάζω κι επιμελούμαι podcast στο Spotify και φιλοξενώ σε συνεντεύξεις καλλιτέχνες κι ανθρώπους, που πάνε τη σκέψη μου λιγάκι παρακάτω. Ασχολούμαι με τα βινύλια και τα πικάπ μου, βλέπω ταινίες σε προτζέκτορα στο σπίτι αλλά και στο σινεμά και φροντίζω γραφιστικά το blog μου, Τα Κακώς Κείμενα. Γενικώς, πέρα από τη δουλειά μου και τα τετριμμένα, με την τέχνη είμαι σε καθημερινή συναναστροφή με σκοπό, όταν όλα αυτά μπολιάσουν, να καταλήξουν σε λέξεις πάλι.
- Είστε πρωτίστως αναγνώστης/τρια ή συγγραφέας;
Με όλο το θάρρος ομολογώ ότι είμαι κυρίως το δεύτερο. Γράφω από μικρό παιδάκι ποιήματα, διηγήματα, σενάρια, άρθρα σε εφημερίδες και blog, δισκοκριτικές, κριτικές για ταινίες. Αν προσθέσουμε και τα δικόγραφα, λόγω της δουλειάς μου, ως δικηγόρος, η γραφή επικρατεί συντριπτικά της ανάγνωσης. Θα μπορούσα να τα πάω πολύ καλύτερα στην ανάγνωση, μολονότι έχω διαβάσει διάφορα σημαντικά έργα, όμως μπορώ να εμβαθύνω περισσότερο. Είναι κάτι, που με απασχολεί τελευταία.
- Τι διαβάζετε αυτό το διάστημα;
Το αριστουργηματικά γραμμένο «Απειρόγωνο» του Ιρλανδού, Κόλουμ ΜακΚαν, εκδόσεων Καστανιώτη! Κάντε μια χάρη στον εαυτό σας και βυθιστείτε σε μια γραφή καταιγιστική, σπαρακτική και τόσο περιγραφική για όσα θλιβερά συμβαίνουν στη Γάζα. Το έργο γράφτηκε πριν τον τελευταίο πόλεμο κι αυτό το κάνει ακόμα πιο σοκαριστικό στο πόσο μέσα πέφτει στην κοινωνιολογική του ανάλυση.
- Με ποιες προσωπικότητες της Λογοτεχνίας θα βγαίνατε για ποτό;
Οπωσδήποτε θα έβγαινα με τον Στίβεν Κίνγκ, τα έργα του οποίου με έχουν επηρεάσει ιδίως ως προς τη μαεστρία του να «εμπαίζει» συγγραφικά τον αναγνώστη για το αν συμβαίνουν όσα διαβάζει ή όχι. Επίσης με τη Σάλυ Ρούνεϊ, ώστε να την κεράσω αρκετές γύρες σφηνάκια και να της εξομολογηθώ κι εγώ πόσο με άγγιξε το βιβλίο της, «Κανονικοί Άνθρωποι», αλλά και η τηλεοπτική σειρά, που βασίστηκε σε αυτό. Από τους μη ζώντες θα έβγαινα με τον Κάφκα αλλά και με ποιητές, με τον Καρυωτάκη, τη Γώγου, τον Σαχτούρη, τον Χριστιανόπουλο αλλά και τον Κωστή Παπαγιώργη, τον δοκιμιογράφο. Προσωπικότητες κυρίως «σκοτεινές» αλλά τόσο φωτεινές στο πνεύμα τους.
- Ισχύει ακόμα ο «θάνατος του συγγραφέα» στην εποχή των social media;
Όλα τα ίδια αλλάζουν κι όλα τα ίδια μένουν. Τα μέσα επικοινωνίας των ανθρώπων, όσο κι αν εξελίσσονται ολοένα, δεν καταργούν την ανάγκη για γραφή, έκφραση, εξωτερίκευση, συγγραφή, όπως θέλετε, πείτε το. Μπορεί το scrolling να αφαιρεί συγκέντρωση από τον εγκέφαλό μας και να μας οδηγεί σε fast food κατανάλωση στιγμών και πληροφοριών αλλά αν θες να γράψεις και πόσο μάλλον ως συγγραφέας, δηλαδή να παραδώσεις ένα κείμενο δομημένο, πέρα από status και stories στα σόσιαλ, μπορείς να το κάνεις ακόμα και σήμερα. Άσε που έχεις την ευκαιρία να αξιοποιήσεις τα σόσιαλ, ώστε να σε μάθουν στα πέρατα, ενώ πριν λίγα χρόνια δεν ήταν καθόλου εύκολο αυτό και μάλιστα με τέτοια ραγδαιότητα. Τις προάλλες διάβαζα για βιβλία, που αυτοεκδόθηκαν ηλεκτρονικά και φτάσανε στη γη ολόκληρη έτσι, χωρίς καν εκδοτικό οίκο. Μόνο «θάνατο του συγγραφέα» δεν το λες αυτό.
- Γίνεται να βιοπορίζεσαι στην Ελλάδα μόνο από τη συγγραφή;
Χλωμότατο, αν λάβουμε υπόψη μας τις έτσι κι αλλιώς καθόλου κολακευτικές συνθήκες για την τέχνη στη χώρα μας. Τι τραβάνε, ας πούμε, οι ηθοποιοί για να βρουν παραστάσεις και να βγάλουν τα προς το ζην; Να έχουν μια σύνταξη όταν γεράσουν, μια ζωή με αξιοπρέπεια, χωρίς να καταλήξουν στο Δελφινάριο ή στο «Σπίτι του Ηθοποιού», για να μην πεινάσουν. Υπάρχουν κι εξαιρέσεις αλλά η τέχνη σε όλες τις μορφές της δεν ενθαρρύνεται από την ασκούμενη πολιτική στην Ελλάδα και μπορούμε εύκολα να θυμηθούμε τι συνέβη στην εποχή της πανδημίας, όταν οι καλλιτέχνες βρέθηκαν κυριολεκτικά σε ενδεχόμενα πενίας, χωρίς υπερβολή. Τώρα, αν σου κάτσει και το βιβλίο γίνει σενάριο σε ταινία, ίσως και να σε ωθήσει σε καλύτερο βιοποριστικό επίπεδο. Να ζεις σκέτο από τη συγγραφή πάντως θεωρείται μάλλον απίθανο στην Ελλάδα του 2025.
- Διδάσκεται η γραφή;
Λοιπόν, τις προάλλες ξεκίνησα μαθήματα δημιουργικής γραφής, για να δω στα 43 μου πως μπορώ να βελτιώσω κι άλλο τις διατυπώσεις μου, τη μεθοδολογία στη γραφή κλπ αλλά το συμπέρασμα ήταν μάλλον αποκαρδιωτικό. Η γραφή διδάσκεται αλλά δεν διδάσκεται το γράψιμο, που είναι κάτι τελείως αλλιώτικο από τη γραφή σκέτη. Είναι σαν τη μουσική: μπορεί να ξέρεις να παίζεις τέλεια την ηλεκτρική κιθάρα, επειδή τη διδάχθηκες και τη μελέτησες αλλά να μην «παίζεις» ουσιαστικά, να μη μεταδίδεις δηλαδή μέσω του οργάνου την προσωπική σου τεχνική, την καρδιά σου, την οπτική σου σε όσους σε ακούν. Το ίδιο συμβαίνει και με τη γραφή. Διδάσκεται αλλά δεν εγγυάται απολύτως τίποτα αυτό από μόνο του.
- Ποιο θα ήταν το δικό σας «γράμμα σ’ ένα νέο ποιητή»;
Θα ήταν ένα ποίημα γραμμένο χωρίς ρίμα και σε καμιά δεκαριά λέξεις θα του έγραφα ότι αξίζει να πεθάνεις από το μολύβι σου το ίδιο, γεμίζοντας με αίμα προσπάθειας την ανθρωπότητα. Φουλ δραματοποιημένο, με έξαρση στον τελευταίο στίχο, για να τον αγγίξει και να του μείνει. Θα το ονόμαζα «Αυτοθυσία». Κάτι τέτοιο τέλος πάντων, «εμπνευστικό».
- Η Λογοτεχνία είναι ενιαία ή επιδέχεται διακρίσεων;
Τεχνικά και για να καταλάβουμε τι περιγράφουμε κάθε φορά είναι χρήσιμες οι διακρίσεις. Όπως και στις ταινίες, είναι ωραίο να ξέρω ότι μιλάμε για ένα θρίλερ ψυχολογικό ή για μια δραματική ταινία ή για μια μαύρη κωμωδία, ακόμα κι αν τα συνδυάζει ένα έργο όλα αυτά ενδεχομένως. Έτσι και με τη λογοτεχνία συμβαίνει θεωρώ. Άλλο τα δοκίμια άλλο τα μυθιστορήματα κι άλλο οι νουβέλες. Το ότι η τέχνη συνολικά είναι ένα μεγάλο, ενιαίο «δέντρο» δεν καταργεί τα διάφορα κλαδιά του. Η κατηγοριοποίηση τα αναδεικνύει μάλλον. Εκτός αν η ερώτηση αφορά τη διάκριση ανάμεσα στη «στρατευμένη» και μη τέχνη. Με την πρώτη έχω κόψει κάθε επαφή από την εφηβεία μου πια.
- Υπάρχουν must read βιβλία; Ποια είναι για εσάς;
Πέρα από τα κλασικά αριστουργήματα στη λογοτεχνία θα επιμείνω ότι το «Κανονικοί Άνθρωποι» της Σάλι Ρούνεϊ είναι ένα βιβλίο «must read» ειδικά για την εποχή μας και τις διάφορες γενιές μας, millennials, boomers κλπ. Θα έλεγα και ποιητικές συλλογές, τα «Τρία Κλικ Αριστερά» της Γώγου είναι ανάμεσα σε αυτές. Ο κατάλογος είναι μακρύς και μάλλον υποκειμενικός σε μεγάλο βαθμό ως προς τα προτεινόμενα βιβλία.
- Πώς είναι να γράφεις στον καιρό της πολιτικής ορθότητας;
Είναι απαιτητικό αλλά ταυτόχρονα διαμορφώνει μια κατάσταση, που σε εμπνέει να την καυτηριάσεις με τον γραπτό σου λόγο, σε σημείο τέτοιο, ώστε να περάσεις μηνύματα, χωρίς να σε πάρουν πρέφα οι πολιτικά «ορθοί». Όπως περίπου συνέβαινε στη λογοκρισία επί Χούντας. Μέσα από «Κουταλιανούς» ξεγελάς τους «δυνάστες» και τους «ελεγκτές» της έκφρασής σου. Το πρόβλημα βέβαια σήμερα δεν είναι τόσο η πολιτική ορθότητα, όσο η επικράτηση της σαχλαμάρας και των fake news στη νεοελληνική πραγματικότητα. Είναι η ορθότητα από την ανάποδη όψη, η κανονικότητα ως διαστρέβλωση ή η διαστρέβλωση ως κανονικότητα, σχεδόν θυμίζει μετάλλαξη όλο αυτό. Κάτι που και με τα γραπτά πρέπει οπωσδήποτε να καταπολεμηθεί.
- Γιατί οι Έλληνες γράφουν περισσότερο απ’ ό, τι διαβάζουν;
Αν συμπεριλάβουμε στη γραφή και τα ατελείωτα σχόλια των νεοελλήνων στα σόσιαλ, τότε ναι, σίγουρα γράφουν περισσότερο, παρά διαβάζουν. Το διάβασμα απαιτεί συγκέντρωση κι όχι απόσπαση της προσοχής με το κινητό τηλέφωνο, ενώ προϋποθέτει και μια καλή γνώση γραμματικής και συντακτικού για την κατανόηση του λόγου και δεν νομίζω ότι οι Έλληνες θα παραδεχτούμε ποτέ ότι όλα αυτά δεν τα έχουμε σε επαρκή βαθμό. Θα σου πούμε για την «παιδεία στο πεζοδρόμιο και στη ζωή» κι άλλα τέτοια ατακαριστά, που τα χρησιμοποίησε πολύ κι η Χρυσή Αυγή κι είδαμε τελικά τι μαύρο φίδι κρυβόταν πίσω από αυτόν τον τάχα μου «φιλικό» λαϊκισμό.
- Πώς σας επηρεάζει η πολιτική επικαιρότητα;
Με επηρεάζει σημαντικά, αφού καθορίζει την ίδια μας τη ζωή εν τέλει. Με αγχώνει, με παρακινεί, με εμπνέει, με απογοητεύει και γενικά διαμορφώνει το πεδίο μέσα από το οποίο θα αντλήσω σκέψεις, ερεθίσματα, για να τα καταγράψω, συνειδητά ή ασυνείδητα κιόλας. Η αλήθεια από την άλλη είναι ότι η επικαιρότητα με παρασύρει συχνά σε συναισθηματισμούς και διαψεύσεις και προσπαθώ να κρατάω ότι τουλάχιστον έγραψα κάνα στίχο ρομαντικό, παρά την πολιτική μας ματαίωση.
- Η Λογοτεχνία, τελικά, σας έχει αλλάξει τη ζωή;
Τελευταία, με αφορμή το πρώτο μου υπό έκδοση μυθιστόρημα, τον «Βίο Αβίωτο», που θα κυκλοφορήσει το 2026 από τις εκδόσεις Καστανιώτη, νιώθω πολύ έντονα την αίσθηση ότι η ζωή μου αλλάζει μέσα από τη λογοτεχνία. Για την ακρίβεια με πάει στη ζωή, που θέλω να έχω πλήρως και δεν εννοώ από οικονομική άποψη, εννοώ στην πλήρη μου και πιο πειστική μου έκφραση. Σίγουρα θα ζούσα πολύ αδειανά χωρίς την τέχνη σε όλες σχεδόν τις μορφές της και με έχει κυριολεκτικά διασώσει σε διάφορες σκοτεινές φάσεις στον βίο μου. Τη νιώθω φροντιστικά, όσο της δίνομαι, τόσο μου το ανταποδίδει. Αν καταφέρω και δω τον «Βίο Αβίωτο» στο κινηματογραφικό πανί ή την τηλεοπτική οθόνη, τότε, ναι, θα μπορώ να πω ότι μου την άλλαξε τη ζωή τελείως. Το πιστεύω το έργο. Μακάρι.
Ο Πάνος Μουχτερός γεννήθηκε το 1981 στη Σπάρτη. Μεγάλωσε στην Κέρκυρα, όπου εργάζεται ως δικηγόρος. Είναι απόφοιτος της Νομικής Σχολής του Δημοκρίτειου Πανεπιστημίου Θράκης. Αρθρογραφεί από μικρή ηλικία στον έντυπο και διαδικτυακό Τύπο, γράφει διηγήματα, ποιήματα κι έχει κάνει ραδιόφωνο στην Κέρκυρα και τη Θράκη, μεταξύ άλλων ενασχολήσεών του. Το blog του με τίτλο Τα Κακώς Κείμενα περιέχει άρθρα και διηγήματά του, ενώ συνεντεύξεις του με σημαντικούς ανθρώπους του πολιτισμού βρίσκονται στο Spotify, στο podcast που παρουσιάζει με την ονομασία Τα Κακώς Κείμενα podcast. Το μυθιστόρημα Βίος αβίωτος είναι το πρώτο του βιβλίο.
