Μαζί με τον Ταμτάκο χάθηκε και κάτι από τη λαϊκή ψυχή

Ναι ξέρω οι πολιτικοκορεκτάκηδες θα μιλήσουν για την καρικατούρα του «γύφτου» όπως οι καρικατούρες της «φτερούς», του «κεκέ», της «χοντρής», του «κοντού», του «Πόντιου», κτλ. Κι ως προς αυτό ναι δεν έχουν άδικο, προφανώς, ήταν ένας ρόλος γεμάτος στερεότυπα, κοινοτυπίες, κεκαλυμμένες –και μη- προκαταλήψεις, ευκολίες. Όμως, υπήρχε και κάτι ακόμα που δεν υπήρχε τόσο στις άλλες καρικατούρες, ειδικά στις ΛΟΑΤΚΙ, κι αντανακλούσε σε μεγάλο βαθμό το λαϊκό αίσθημα συνολικά απέναντι στους Ρομά.

Ο Ταμτάκος ήταν πονηρός μα κι έξυπνος και καταφερτζής, αλητάκος και κλεφτάκος μα κι ελεύθερη ψυχή, παρακατιανός αλλά κι αντισυστημικός, περιθώριο αλλά κι αυτός που ξεμπρόστιαζε την καλή κοινωνία των κουστουμιών και της γραβάτας, τίμιος μέσα στις μπαγαποντιές του, ερωτευόταν, χώριζε, πονούσε, είχε συναισθήματα, είχε μια ευαισθησία του δρόμου, ήταν αναπόσπαστο κομμάτι της λαϊκότητας της κοινωνίας του 80. Σε κάθε του ταινία υπονοούνταν ένας καλλιτεχνικός ρομαντισμός και σίγουρα ένας σεβασμός και μια αποδοχή για τον τρόπο ζωής του, το τσαντίρι του, το Ντάτσουν του, τα πολύχρωμα ρούχα του, τα «σπασμένα» πονηρά ελληνικά του.

Κι εγώ με αυτή την κυρίαρχη αντίληψη μεγάλωσα σε σχέση με τους Ρομά. Προφανώς υπήρχε ρατσισμός, προφανώς δεν ήταν ίδιες ευκαιρίες στην παιδεία, στην εργασία, στον πολιτισμό, προφανώς υπήρχε αποκλεισμός και βίωναν διακρίσεις, προφανώς και δεν είχαμε πολλούς μεικτούς γάμους. Από την άλλη όμως υπήρχε μια κάποια ανεκτικότητα, ακούγαμε τη μουσική τους, ο Αγγελόπουλος ήταν κοινή θρησκεία, συμμετείχαμε παρέα σε κοινοτικές δράσεις, πανηγύρια, θέατρα, υπήρχαν κάποιες σχέσεις, μια ανεκτικότητα έστω, μια αποδοχή της διαφορετικότητάς τους έστω με τους πιο πρωτόγονους όρους εκείνων των εποχών.

Θυμάμαι την γιαγιά μου να έχει φίλη την Διαμάντω την «γύφτισσα», να λένε τα παράπονά τους, να την φιλεύει κι αυτή να της φέρνει ντομάτες από το κτήμα της, ο παππούς μου να έχει στα χωράφια του τον άντρα της τον Γιάννη, να κάθονται ισότιμα στο τραπέζι για να φάνε και να πιούνε ένα κρασί, θυμάμαι τον Αποστόλη να είναι από τις πιο γλυκές και συμπαθητικές φυσιογνωμίες στην πόλη. Όλοι τον φρόντιζαν κι αυτός δε δεχόταν ελεημοσύνες, ήθελε να τους προσφέρει τη δουλειά του να ξεπληρώσει, να πατσίσει.

Ήταν για εμένα σοκ όταν συνειδητοποίηση το βάθος του μίσους και της εχθρότητας που υπάρχει σήμερα για τους Ρομά. Ένα τεράστιο κομμάτι του πληθυσμού μας τους θέλει νεκρούς, σαπούνια σε κρεματόρια, Παλαιστίνιους στην Γάζα. Το λένε ανοιχτά, ψηφίζουν αυτούς που τους υπόσχονται ότι θα το κάνουν, θεωρούν την ύπαρξη των Ρομά το μεγαλύτερο πρόβλημα της κοινωνίας και τον αφανισμό τους λυτρωτική λύση.

Τους κλέβουν, τους παίρνουν τα επιδόματα, ζούνε σε βάρος τους, μια καραδεξιά γιατρός –τρομάρα της- μου είχε πει κάποτε πως είναι οι αποκλειστικοί υπεύθυνοι για την κατάσταση στα νοσοκομεία. Υποθέτω ότι οι Ρομά φταίνε για την κλιματική αλλαγή, τον πόλεμο στο Ιράν και κυρίως για την προσωπική αποτυχία στη ζωή του καθενός. Έχει ανοίξει ένας φαύλος κύκλος που το μίσος οδηγεί σε περισσότερη περιθωριοποίηση, η οποία περιθωριοποίηση οδηγεί σε περισσότερη παραβατικότητα κι η παραβατικότητα σε περισσότερη περιθωριοποίηση.

Είναι τέτοια η απανθρωποίηση που δεν ψάχνει κανείς, ακόμα κι υποτίθεται Αριστεροί, τα αίτια και τις συνθήκες που δημιουργούνται οι προβληματικές καταστάσεις σε σχέση με τους Ρομά. Είναι λέει επιλογή τους να κοιμούνται στο χώμα δίπλα σε χωματερές, στο κρύο στον καύσωνα, να τρώνε από τα σκουπίδια, να ζητιανεύουν αντί να πηγαίνουν σχολείο, να έχουν άθλιες συνθήκες υγιεινής, να είναι χωμένοι στις εξαρτήσεις, να παθαίνουν ηλεκτροπληξίες για να κλέψουν ρεύμα ή χαλκό να τον πουλήσουν, να είναι αποκλεισμένοι από την εκπαίδευση, ευάλωτοι, παραπεταμένοι, στιγματισμένοι. Κάνουν και αστειάκια οι μπαλαμοί που δεν έχουν δει Ρομά ηλικιωμένο ή με γυαλιά και δεν τους σοκάρει ότι αυτό σημαίνει χαμηλότατο προσδόκιμο ζωής κι αναλφαβητισμός. Έτσι είναι όταν δεν τους βλέπεις ανθρώπους, αλλά ως κατσαρίδες, ως πρόβλημα.

Να προσαρμοστούν, σου λέει, αλλά αν πάει Ρομά στην τάξη τους παιδιού τους, του αλλάζουν σχολείο. Αν ζητήσει δουλειά, θα του κλείσουν την πόρτα στα μούτρα, αν έρθει να μείνει στη γειτονιά τους, θα αλλάξουν σπίτι. Αυτοί να προσαρμοστούν, μόνοι τους, να βρουν τον τρόπο. Τους κάνουμε την παραβατικότητα μονόδρομο και μετά τους κατηγορούμε για παραβατικούς, τους σπρώχνουμε στα γκέτο και μετά τους κατηγορούμε για γκετοποιημένους, τους μισούμε θανάσιμα, τους πετροβολάμε και μας ενοχλεί γιατί πετάνε τις πέτρες πίσω. Ακόμα και για τα επιδόματα που λένε, μιλάμε για αναλφάβητους ευάλωτους ανθρώπους που δεν μπορούν μια υπογραφή να βάλουν. Ξέρουν αρκετοί μπαλαμοί τι έχουν απογίνει τα ευρωπαϊκά κονδύλια για κατοικίες, εκπαίδευση, επαγγελματική κατάρτιση, κοινωνική ένταξη κτλ.

Έχει φάει πολύς κοσμάκης διαχρονικά –μαζί με μερικούς Ρομά, κι αυτοί ταξική μικροκοινωνία έχουν- από τους Ρομά. Αλλά αυτά μην τα λέμε, χαλάει το αφήγημα. Στο κάτω κάτω άλλο να κλέβει ο Φραπές κι η Ποπάρα, άλλο ο Ταμτάκος. Ο Φραπές έχει μια αρχοντιά, ο Ταμτάκος βρομάει «γυφτίλα», σωστά; Μαζί με τον Μιχάλη Μόσιο και τις –κάτω του μετρίου- ταινίες του χάνεται μια εποχή, μια εποχή που αν και δε νοσταλγώ, είναι η τελευταία φάση που το τέρας μέσα μας λαγοκοιμόταν, τώρα ο άνθρωπος έχει γίνει θηρίο, τώρα δεν υπάρχει χώρος για τον διαφορετικό, τον αδύναμο, τον ευάλωτο, τώρα μας πνίγει το μίσος κι η φρίκη, καμία αποδοχή, κανένας σεβασμός, κανένα όριο, καμία ηθική τώρα τα κλειδιά του κόσμου τα κρατάει ο Χάρος.

Αντίο ρε Ταμτάκο.