γράφει ο Τάσος Γέροντας
Alain Damasio «Οι Αθέατοι». Μετάφραση Δημήτρης Δημακόπουλος. Εκδόσεις Πόλις 2023.
720 σελίδες σε εξαιρετικής ποιότητας υποκίτρινο χαρτί, ελαφρώς βελούδινης υφής, με πολύ καλή επιμέλεια και υποδειγματική σελιδοποίηση. Η πρώτη λέξη που μου έρχεται στον νου για την εκτύπωση είναι «αριστουργηματική», αλλά φοβάμαι πως αυτό δεν είναι αρκετό. Αργότερα θα περιγράψω γιατί.
Το βιβλίο βασίζεται στην (πολύ δημοφιλή στις δυτικές δημοκρατικές κοινωνίες) άποψη πως υπάρχει ο κακός καπιταλισμός, αλλά υπάρχουν και οι διάφορες συλλογικότητες, οι οποίες πιστεύουν σε ρομαντικές ιδέες του τύπου «κοινοκτημοσύνη», «ακτημοσύνη», «επιστροφή στη φύση», και οι οποίες τολμούν να αντισταθούν στον καπιταλισμό. Ο Νταμαζιό έχει μεταφέρει αυτήν την ιδέα στο 2040 και στη Γαλλία. Αντιγράφω από το οπισθόφυλλο: Το κράτος έχει πτωχεύσει και προβαίνει στην ιδιωτικοποίηση των δημόσιων υπηρεσιών, με εξαίρεση αυτές που αφορούν τη δημόσια ασφάλεια. Ακόμα και οι πόλεις περιέρχονται στην ιδιοκτησία των μεγάλων επιχειρηματικών ομίλων. Οι φτωχοί θεωρούνται πολίτες δεύτερης κατηγορίας, ενώ σημαντικά προνόμια απονέμονται σε όσους έχουν την οικονομική ευχέρεια να τα αγοράσουν. Η δημοκρατία τύποις λειτουργεί, έχοντας όμως τεθεί υπό αυστηρή επιτήρηση. Ένας εκτεταμένος έλεγχος μέσω της γενικευμένης χρήσης της πιο προηγμένης ψηφιακής τεχνολογίας επιβάλλεται σε όλες τις ανθρώπινες δραστηριότητες, επιτρέποντας τον εύκολο εντοπισμό των ανεπιθύμητων. Ρωγμές, ωστόσο, εμφανίζονται στο σύστημα και δυνάμεις αντίστασης ξεπροβάλλουν.
Όμως εκτός από την εξουσία και τους υπηκόους (με κανέναν τρόπο δεν μπορούν πλέον να θεωρούνται πολίτες) υπάρχουν και οι Αθέατοι. Τι είναι αυτοί; Γήινοι ή εξωγήινοι; Άνθρωποι ή ζώα; Άνθρωποι σε προηγούμενο στάδιο εξέλιξης ή σε προηγμένο;
Εδώ ο Νταμαζιό, υποθέτω αντλώντας έμπνευση από το μεγαλειώδες «Ακόμα και οι θεοί» του Ασίμωφ, δημιουργεί αυτά τα μοναδικά πλάσματα. Και είναι τόσο υπέροχα πλάσματα! Ζουν στο δικό μας σύμπαν, αλλά δεν υπακούουν σε όλους τους φυσικούς νόμους. Λαχταρούν για επικοινωνία με τους ανθρώπους, όμως μόνον αφού πιστέψουν πως δεν πρέπει να μας φοβούνται. Κι επικοινωνούν με τόσο διαφορετικούς, περίεργους, περίπλοκους τρόπους! Και μέσα τους έχουν μόνο καλοσύνη. Γι’ αυτό η εξουσία επιδιώκει να αιχμαλωτίσει τουλάχιστον έναν Αθέατο, για να αντιγράψει και να διαφυλάξει, λέει, το DNA τους. Λέει…
Γιατί όμως να αιχμαλωτίσει και όχι να πάρει ένα πτώμα; Επειδή οι Αθέατοι έχουν ένα εντελώς ιδιαίτερο χαρακτηριστικό. Δεν θέλουν να τους δει ανθρώπινο μάτι. Τότε αυτόματα ανεβάζουν την εσωτερική τους θερμοκρασία, ακαριαία ψήνονται και απομένουν κεραμικά ανόργανα αντικείμενα χωρίς DNA. Και πώς μπορείς να αιχμαλωτίσεις κάποιον χωρίς να τον δεις;
Βασικοί πρωταγωνιστές είναι ο Λόρκα και η Σαχάρ Βαρέζ. Η κόρη τους χάθηκε από το σπίτι τους πριν από δύο χρόνια, εντελώς μυστηριωδώς. Κι ενώ ο Λόρκα πιστεύει πως η μικρή ζει, η Σαχάρ πιστεύει πως είναι νεκρή. Αυτή η διαφορά τους έγινε αιτία να χωρίσουν. Ο Λόρκα εντάχθηκε στο ΣΚΟΠΕΛΟ (Σώμα Καταδιωκτικών Ομάδων Παρατήρησης & Έρευνας Λαθρο/Οργανισμών), οι οποίοι αναζητούν Αθέατους. Πιστεύει πως η κόρη τους έχει απαχθεί από Αθέατους, κι έτσι ελπίζει να τη βρει. Η Σαχάρ είναι περιπλανώμενη καθηγήτρια. Διδάσκει ελεύθερα και παράνομα σε μη προνομιούχα παιδιά και νέους. Συχνά έχει θέματα με τον νόμο. Επειδή τίποτα δεν είναι ελεύθερο…
Αυτούς του δύο παρακολουθούμε, τον Λόρκα μέσα από την ομάδα των Κυνηγών των Αθέατων και τη Σαχάρ, μαζί με διάφορες συλλογικότητες που αντιστέκονται στην βάναυση (αλλά με αγγελικό πρόσωπο) εξουσία. Κρίσιμο στοιχείο για την πλοκή είναι οι επικείμενες εκλογές για τη θέση του αρχηγού του κράτους. Σίγουρος νικητής φαίνεται κάποιος που θέλει να εξολοθρεύσει εντελώς τους Αθέατους.
Ο Νταμαζιό με γλώσσα που άλλοτε μαγεύει, άλλοτε καθηλώνει, άλλοτε συγκλονίζει, παρουσιάζει πάρα πολύ παραστατικά τόσο το ζοφερό πολιτικό, κοινωνικό, οικονομικό σύστημα, όσο και τις συγκρούσεις ανάμεσα στους μισθοφόρους που έχουν αναλάβει την ασφάλεια και στις διάφορες ομάδες αντίστασης. Με πολλές περιγραφές και εκτενέστατους διαλόγους σχηματίζει χαρακτήρες με έντονη προσωπικότητα, με βάθος, με σταθερή υπόσταση. Οι περιγραφές των αναζητήσεων, των συζητήσεων, των μαχών είναι τρομερά παραστατικές. Συγκινούν οι συζητήσεις γονιών-τέκνου, αλλά και οι περί αποδοχής της διαφορετικότητας.
Το τέλος είναι αισιόδοξο, συνάμα και ρεαλιστικό, με ισχυρή δόση τρυφερότητας.
Περί της εκτύπωσης: Ο συγγραφέας έχει επιλέξει κάποια σημαδάκια για τους βασικούς πρωταγωνιστές του. Αυτά τα βρίσκουμε οπωσδήποτε στην αρχή κάθε παραγράφου που ομιλούν, αλλά παρεμβάλλονται και ανάμεσα σε λέξεις ή προτάσεις. Κι αυτά τα σύμβολα δεν είναι όλα συνηθισμένα. Άλλες φορές σε μια λέξη ένα ή δύο γράμματα ήταν με άλλη γραμματοσειρά. Μερικές φορές που μιλάει η Σαχάρ, σε κάποιες λέξεις λείπει ο τόνος. Όταν μιλάει ο Τόνι, ένας εκ των πρωταγωνιστών, εκπλήσσουν η ψιλή μαζί με περισπωμένη. Είναι όλα αυτά προς εντυπωσιασμό και μόνο; Προφανώς όχι! Ο Νταμαζιό ήθελε να οπτικοποιηθεί το συναίσθημα, η ένταση στον λόγο του καθενός. Για παράδειγμα, η απουσία του τόνου στη Σαχάρ δείχνει το κενό μέσα της από την απουσία της κόρης. Σύμφωνα με τον μεταφραστή, τον οποίο και από εδώ ευχαριστώ θερμά για όλες αυτές τις πληροφορίες, ο Νταμαζιό «πιστεύει ότι ο συγγραφέας πρέπει να χρησιμοποιεί όλα ανεξαιρέτως τα εκφραστικά μέσα της γραπτής γλώσσας, τα σημάδια αυτά τονίζουν κάποια πλευρά του χαρακτήρα ενός ήρωα, κάποιο συναίσθημα, κάποιο σημείο της πλοκής, κατά περίπτωση.» Άλλωστε το γράφει και μέσα στο βιβλίο,στη σελίδα 386: η γραφή των αθέατων «δεν είναι παρά ένας βατήρας για όποιον θέλει να βουτήξει και να πνιγεί σ’ έναν ωκεανό λέξεων. Το κλειδί της [ανάγνωσης] είναι τα διάφορα διακριτικά σημάδια, οι τόνοι, οι οξείες, οι βαρείες, τα διαλυτικά, τα ογκόνεκ, τα χάτσεκ και οι πάσης φύσεως περισπωμένες που συνήθως αγνοούμε.»
Όλη αυτή η οπτικοποίηση στα γαλλικά μεταφέρθηκε αριστοτεχνικά από τον μεταφραστή στα ελληνικά και τυπώθηκε υπέροχα και με απίστευτη λεπτομέρεια. Και δεν είναι μόνον η απόδοση αυτών των σημαδιών που κάνει τη μετάφραση κορυφαία. Είναι αυτό το συναίσθημα που βιώνει ο αναγνώστης, ότι διαβάζει ένα βιβλίο εξαρχής γραμμένο στα ελληνικά, με ιδιαίτερα πλούσιο λεξιλόγιο, με απολύτως λειτουργικό συντακτικό, με μοναδική παρουσίαση χαρακτήρων και συναισθημάτων.
Εκδοτικός άθλος! Μεταφραστικός άθλος!
Συγκλονιστικό βιβλίο! Διαβάστε το! Μην σας τρομάζει ο όγκος του! Αμέσως θα σας παρασύρει στον κόσμο του και τότε πολύ γρήγορα θα θελήσετε να φτάσετε στο τέλος του.
(Η πιο σύντομη περιγραφή του Λόρκα:) «Έμοιζε με κάποιον που ελπίζει. Και υποφέρει.»
«Τα περισσότερα έθνη είχαν πλέον εμπλακεί στον μοναδικό παγκόσμιο πόλεμο που δεν έλεγε να τελειώσει: τον πόλεμο των αγορών.»
«Ένα κοινωνικό δίκτυο είναι ένας ιστός από συνδεδεμένες μοναξιές. Δεν είναι μια κονότητα.»
«Σαν να μην του αρκεί πια, τώρα που τον πήραν τα χρόνια, να είναι μόνο άνθρωπος.»
«[…] η εξουσία έχει κόστος, ότι το τίμημα της εξουσίας είναι η αμφισβήτησή της, η εξέγερση.»
«[…] το δελτίο καιρού αναγγέλλει μπουρίνια, μπουνίδια και σποραδικές γρονθοπτώσεις.»
«Όλες οι εξουσίες επιδιώκουν να μας κάνουν να νιώσουμε θλίψη. Αυτό είναι το συμφέρον τους. Τίποτα δεν τις βλάπτει περισσότερο από τη χαρά. Η χαρά δεν υπακούει σε τίποτα. Μια εξουσία δεν σκοτώνει για να εξοντώσει αντιπάλους. Σκοτώνει για να σκορπίσει τη θλίψη.»
