Φιοντόρ Ντοστογιέφσκι «Σημειώσεις από το υπόγειο». Μετάφραση Ελένη Μπακοπούλου. Εκδόσεις Άγρα 2025.
176 σελίδες σε εξαιρετικής ποιότητας λείο υποκίτρινο χαρτί palatina των 100 γρ., με εξαιρετική επιμέλεια, άψογη εκτύπωση και με βιβλιοδεσία με σκληρό, χάρτινο εξώφυλλο και κουβερτούρα. Αξεπέραστη η μετάφραση της Μπακοπούλου, αποδίδει μοναδικά το πνεύμα του συγγραφέα.
Το έργο του Ντοστογιέφσκι απαρτίζεται από δύο μέρη. Το πρώτο, που εδώ καταλαμβάνει 40 σελίδες, είναι οι ίδιες οι «Σημειώσεις». Το δεύτερο έχει τίτλο «Μ’ αφορμή το υγρό χιόνι».
Το πρώτο μέρος είναι η εξομολόγηση ενός ανθρώπου. Πρόκειται για έγγραφη εξομολόγηση, όπως ο ίδιος λέει κάποιες φορές. Και ξεκινάει με τις τόσο χαρακτηριστικές φράσεις «Είμαι ένας άνθρωπος άρρωστος… Ένας κακός άνθρωπος.» Με λόγο ενίοτε παραληρηματικό μάς περιγράφει τη ζωή του, τη σχέση του με τους άλλους ανθρώπους και κυρίως τα αισθήματά του για τον κόσμο όλο, τον κάθε άνθρωπο που γνωρίζει ή που συναντά έστω τυχαία. Τρομάζει η απροκάλυπτη κακία, η άνευ ερείσματος έπαρση και υπεροψία, αλλά και η καταφρόνια προς τον εαυτό του. Η καλλιέργειά του, η γνώση γαλλικών αλλά και των καλλιτεχνικών και λογοτεχνικών ρευμάτων στη Ρωσία και στην Ευρώπη δεν συμβαδίζουν με τη μαυρίλα της ψυχής που αποκαλύπτει ο ίδιος ο αφηγητής. Είναι όμως έτσι; Τι μπορεί να κρύβει αυτό το προσωπείο του μισανθρώπου;
Το δεύτερο μέρος είναι μια νουβέλα 90 σελίδων, όπου ο αφηγητής του πρώτου μέρους κυκλοφορεί και συναντά παλιούς γνωστούς και συμμαθητές. Η παράλογη συμπεριφορά του απέναντι και σ’ αυτούς τον θέτει στο περιθώριο της παρέας και τον καθιστά αποδέκτη μειωτικών σχολίων. Συγκλονίζει η ανάγκη αυτού του ανθρώπου να ανήκει κάπου, έστω κι αν αυτό σημαίνει πως θα υφίσταται διαρκώς προσβολές και ταπεινώσεις. Κι είναι αυτή η ανάγκη του τόσο ισχυρή που θα τον κάνει απρόσβλητο στις συμπεριφορές αυτές. Μέχρι που κάποια στιγμή, όταν θα έρθει αντιμέτωπος με τη δυστυχία ενός άλλου ανθρώπου, αβίαστα θα ομολογήσει πως «ήμουν κι εγώ δυστυχισμένος». Η μοναξιά κι η δυστυχία τον ώθησαν να ομολογήσει «Δεν μπορώ, ξέρετε, να ζήσω χωρίς να εξουσιάζω και να κατατυραννώ κάποιον.»
Είναι το ξεγύμνωμα μιας βασανισμένης ψυχής που επέλεξε τον δρόμο της κακίας ως μόνη σανίδα επιβίωσης, δοσμένη από τον μέγιστο ψυχογράφο όλων των εποχών. Όπως γράφει ο Τζωρτζ Στάινερ στο βιβλίο «Τολστόι ή Ντοστογιέφσκι» (κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Αντίποδες σε μετάφραση του Κώστα Σπαθαράκη) «Η τραγωδία του ανθρώπου από το υπόγειο είναι κυριολεκτικά η απόσυρσή του από την ιδιότητα του ανθρώπου». Είναι ένα κορυφαίο έργο, στην εποχή του προάγγελος του τι θα ακολουθούσε από τον συγγραφέα.
«Παραήταν πληκτικό να κάθομαι χωρίς να κάνω τίποτα· και τό ‘ριξα στις παραξενιές.»
«Τι ακριβώς ημερεύει μέσα μας ο πολιτισμός; Ο πολιτισμός απλώς καλλιεργεί στον άνθρωπο πολύπλευρα βιώματα και… κατηγορηματικά τίποτα άλλο.»
«τα πάντα μπορείς να πεις για την παγκόσμια ιστορία, […]. Ένα μόνο δεν μπορείς να πεις, ότι είναι συνετή.»
«κλείστηκα σε μια φοβισμένη, φαρμακερή και απεριόριστη περηφάνια.»
«Του ανθρώπου του αρέσει να ασχολείται μόνο με τη δυστυχία του, κι όχι με την ευτυχία του.»
