γράφει ο Τάσος Γέροντας
Μαρία Συτμαλίδου «Το κουμπί». Εκδόσεις Πατάκη 2026.
286 σελίδες σε εξαιρετικής ποιότητας λείο, υποκίτρινο χαρτί, με υποδειγματική σελιδοποίηση, εκτύπωση με πολύ ευανάγνωστη γραμματοσειρά, στιβαρό δέσιμο και πολύ όμορφο εξώφυλλο.
Ο σύντομος πρόλογος μάς προϊδεάζει για το τι θα διαβάσουμε στη συνέχεια. Γυναίκες θα μιλήσουν για τη Γενοκτονία των Ποντίων. ΚΑΙ για τη Γενοκτονία των Ποντίων. Αλλά και για την ενοχή, για την οδύνη κάποιων αποφάσεων, για τη δυνατότητα και για την υποχρέωση της επιλογής. Της επιλογής για ζωή και για θάνατο. Αφηγήτρια είναι η Κάλι, η Καλλιόπη. Η Κάλι, κόρη της Συμέλας, εγγονή της Καρτερής, δισέγγονη της Ησαΐας.
Η προγιαγιά Ησαΐα βίωσε τον ξεριζωμό του 1920. Και τον βίωσε με τον χειρότερο τρόπο: έπρεπε να σκοτώσει το ίδιο της το παιδί που, μωρό στην αγκαλιά της, έκλαιγε και θα πρόδιδε τους φυγάδες Πόντιους στους Τούρκους διώκτες.
Ησαΐα, Καρτερή, Συμέλα. Τρεις Πόντιες γυναίκες. Δυναμικές κι ευάλωτες. Η ζωή ήταν γενναιόδωρη απέναντί τους όταν ήταν να μοιράσει δυστυχία. Οι Πόντιες γονάτισαν αλλά δεν νικήθηκαν.
Ένα χρυσό κουμπί, που τυχαία έμεινε στα χέρια του μωρού κατά το φευγιό είναι ο συνδετικός κρίκος της μοίρας των τριών γυναικών. Τεσσάρων, αν προσμετρήσουμε και την Κάλι, στην οποία κατέληξε. Ένα κουμπί θησαυρός, μα και κατάρα.
Ενώ η αφήγηση ξεκινά με τον χωρισμό της Καλλιόπης με τον Τζώρτζη και το πουκάμισό του που του έφτιαχνε, μεγάλο μέρος της συνέχειας είναι η ιστορία του κουμπιού και των τριών προηγούμενων γυναικών. Κι εκεί φαίνεται μια μυστήρια, σχεδόν μαγική δύναμη του κουμπιού. Μια κρυφή, θανατηφόρα δύναμη. Σε αυτό υο μέρος του βιβλίου κυριαρχεί η μνήμη. Κατατρεγμοί, βάσανα, υποχωρήσεις, ενοχές γεμίζουν τις γραμμές. Το συγκινησιακό φορτίο αυξάνεται με την παράθεση ποντιακών διαλόγων.
Στο δεύτερο μέρος του βιβλίου η Κάλι με τον επικείμενο χωρισμό συνειδητοποιεί τα λάθη της συμπεριφοράς της, αντιλαμβάνεται το κακό που έκανε στον εαυτό της αποδεχόμενη την κακοποιητική συμπεριφορά του Τζώρτζη. Αναθυμούμενη την ιστορία του κουμπιού, συνειδητοποιεί και τη δύναμή του. Τρομάζει. Προσπαθεί να το ξεφορτωθεί. Μέχρι που με κάποιον τρόπο μαγικό θα έρθει ο εξορκισμός της δύναμης του κουμπιού.
Το πρώτο μέρος, με τις αναμνήσεις, είναι το συγκινητικό μέρος του βιβλίου, ειδικά για τους Πόντιους, που θα διαβάσουν εκτενείς συζητήσεις στην ποντιακή. Το δεύτερο μέρος, το σήμερα, είναι πάντα επίκαιρο, με τη σταθερή, κακοποιητική συμπεριφορά των ανδρών, με την ενοχική θυματοποίηση εκ μέρους των γυναικών και για την επιτακτική ανάγκη επιτέλους οι γυναίκες να παίρνουν όποια απόφαση θέλουν γι’ αυτές και για τη ζωή τους.
Δεν διαβάζεται εύκολα, αλλά τελικά αφήνει τον αναγνώστη με ευχάριστα συναισθήματα.
«Είχε όμορφη φωνή, κελαρυστή και γάργαρη την άρθρωση, φωταγωγημένες έβγαιναν οι λέξεις από τα χείλη της.»
«Εμείς μεγαλώνουμε, μόνο ο χρόνος μένει νέος.»
