Σε ηλικία 100 ετών απεβίωσε η κορυφαία Ελληνίδα ιστορικός και βυζαντινολόγος Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ, μια από τις σημαντικότερες μορφές της ελληνικής και ευρωπαϊκής διανόησης. Με πολυετή διεθνή παρουσία και καθοριστική συμβολή στην έρευνα, αναδιαμόρφωσε τον τρόπο με τον οποίο προσεγγίζεται το Βυζάντιο στην ευρωπαϊκή ιστοριογραφία.
Γεννημένη στην Αθήνα το 1926 από οικογένεια μικρασιατικής καταγωγής, σπούδασε Ιστορία στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και συνέχισε τις σπουδές της στο Παρίσι. Στη Γαλλία ανέπτυξε μια λαμπρή ακαδημαϊκή πορεία, φτάνοντας σε κορυφαίες θέσεις στο Πανεπιστήμιο της Σορβόννης, όπου το 1976 έγινε η πρώτη γυναίκα πρύτανης στην ιστορία του ιδρύματος.
Το Βυζάντιο στο κέντρο της ευρωπαϊκής συνείδησης
Για την Αρβελέρ, το Βυζάντιο δεν ήταν απλώς ένα ιστορικό αντικείμενο, αλλά ένας ζωντανός οργανισμός πολιτικής σκέψης και πολιτισμικής συνέχειας. Μέσα από το έργο της ανέδειξε τη συμβολή του βυζαντινού κόσμου στη διαμόρφωση της ευρωπαϊκής ταυτότητας, επανατοποθετώντας τον ρόλο του στην Ιστορία.
Διετέλεσε ενεργό μέλος και συνεργάτιδα σημαντικών διεθνών οργανισμών, όπως η UNESCO, ενώ είχε καθοριστική παρουσία και σε πολιτιστικούς θεσμούς στην Ελλάδα και το εξωτερικό.
Η προσωπική της διαδρομή και η σκέψη της
Στο αυτοβιογραφικό της βιβλίο «Από μένα αυτά…» (εκδ. Πατάκη), μέσα από συζητήσεις με τον Μάκης Προβατάς, μοιράστηκε μνήμες από τα παιδικά της χρόνια, την Κατοχή, τη μετανάστευση στη Γαλλία, αλλά και στοχασμούς για την Ιστορία, την πατρίδα και την ανθρώπινη φύση.
Ξεχώριζε για τον στοχαστικό και νηφάλιο λόγο της. Χαρακτηριστική είναι η φράση της:
«Αν είχα τη δυνατότητα να αφαιρέσω ένα ελάττωμα του Έλληνα, θα ήταν το “εγώ”».
Για την ίδια, πατρίδα δεν ήταν μόνο ένας γεωγραφικός τόπος, αλλά κυρίως «η συγκίνηση» και το κοινό βίωμα.
Η άποψή της για τη Βεργίνα και τον Μέγα Αλέξανδρο
Η Αρβελέρ είχε διατυπώσει δημόσια την πεποίθησή της ότι ο Μέγας Αλέξανδρος είναι θαμμένος στον βασιλικό τάφο της Βεργίνα και όχι ο Φίλιππος Β΄, θέση που –όπως έλεγε– θεωρούσε προσωπική της παρακαταθήκη.
Η στάση της για τα Γλυπτά του Παρθενώνα
Σε παλαιότερη συνέντευξή της είχε υποστηρίξει με σθένος ότι ο Λόρδος Έλγιν δεν διέθετε επίσημο φιρμάνι από τον σουλτάνο Σελίμ Γ΄ για την αφαίρεση των Γλυπτών του Παρθενώνα, χαρακτηρίζοντας την ενέργεια παράνομη και ανήθικη.
Τόνιζε ότι η επιστροφή τους αποτελεί ζήτημα πολιτισμού και δικαιοσύνης, εκφράζοντας την πεποίθηση ότι αργά ή γρήγορα θα εκτεθούν στο Μουσείο Ακρόπολης.
Μια παρακαταθήκη που ξεπερνά τον χρόνο
Η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ υπήρξε αντεπιστέλλον μέλος της Ακαδημίας Αθηνών και τιμήθηκε διεθνώς για τη συμβολή της στην ιστορική έρευνα. Η σκέψη και το έργο της επηρέασαν γενιές ερευνητών και διανοουμένων.
Όπως είχε πει η ίδια:
«Όσο ζεις, περνάς σε κάποιους τη σκυτάλη – και αυτή η σκυτάλη είναι η ψυχή».
Με την απώλειά της, κλείνει ένας αιώνας πνευματικής ακτινοβολίας, αλλά η παρακαταθήκη της παραμένει ζωντανή.
