της Μαρίας Μπασμπαγιάννη (Instagram: ipolinstinplage)
Άλλοτε για να εκμεταλλευτούν την επιτυχία δημοφιλών βιβλίων, άλλοτε για να προσελκύσουν το γοητευμένο από τα φιλμ του Τζέιμς Μποντ κοινό, άλλοτε για χρήματα, σκηνοθέτες από την ηπειρωτική και νότια Ευρώπη γύρισαν κατασκοπικά φιλμ, τα λεγόμενα Eurospy, που στην πλειονότητά τους ελάχιστα μπορούν να συγκριθούν με τη διάσημη βρετανική σειρά. Τα φιλμ αυτά γενικά είναι κακής ποιότητας, χρησιμοποιούν τα πιο εύκολα κόλπα για να δημιουργήσουν ένταση, και προβάλλουν μια ψυχροπολεμική οπτική καλών Ευρωπαίων πρακτόρων που σώζουν τον κόσμο από τη σοβιετική Ένωση ή κάποιον άλλο εχθρό του τότε Δυτικού μπλοκ.
OSS 117
Τα φιλμ της σειράς “OSS 117” αποτελούν προϊόν όχι τόσο της επιθυμίας κερδοσκοπίας των Γάλλων από την επιτυχία των ταινιών Τζέιμς Μποντ, αλλά της επιτυχίας της σειράς βιβλίων με ήρωα τον γαλλικής καταγωγής Αμερικάνο πράκτορα που έδωσε το όνομά του στο saga. Τα φιλμ αυτά, ως γνήσιο δείγμα του εμπορικού γαλλικού σινεμά της εποχής, του λεγόμενου “cinéma de qualité”, είναι πλήρως αδιάφορα. Σκεφτείτε έναν Τζέιμς Μποντ χωρίς συναρπαστική σκηνοθεσία, χωρίς έναν γοητευτικό Σον Κόνερι ή Ρότζερ Μουρ να “θάψει” κάτω από το χάρισμά του τα αφόρητα εθνικά και εμφυλα κλισέ, ένα κατασκοπικό φιλμ με ελάχιστους χαρακτήρες στις σκηνές του, οι οποίες όμως λόγω της σκηνοθεσίας που αποστασιοποιεί, φαίνονται ακόμα πιο ασήμαντες, και θα έχετε ένα αντιπροσωπευτικό παράδειγμα της σειράς. Οι ηθοποιοί που υποδύονται τον πράκτορα σχεδόν όλοι ντουμπλαρισμένοι, καθότι Αμερικάνοι, οι ιστορίες φορτισμένες με μία ακατάσχετη αμερικανομανία, την ίδια εποχή που ο Τριφό κι ο Γκοντάρ αποδίδουν φόρο τιμής στο αμερικάνικο νουάρ, κρίνοντας ταυτόχρονα ετσι την αμερικάνικη κυβέρνηση. Τα φιλμ “OSS 117”, έχουν δικαίως ξεχαστεί, γιατί οι δημιουργοί τους – ο σκηνοθέτης φιλμ εποχής Αντρέ Ινεμπέλ, ο κυνηγός τρεντ Μισέλ Μπουασρόντ, ο πολυτάλαντος αλλά εδώ όχι ιδιαίτερα καλός Ζαν Σασά… – δεν είχαν την τεχνική ικανότητα να “καλύψουν” τα ιδεολογικά σφάλματα των ταινιών τους, φτιάχνοντας κάτι που ακόμα είναι δημοφιλές, γιατί είναι διασκεδαστικό, όπως συμβαίνει με τα έργα του 007. Αυτά, τουλάχιστον, όταν αντικατέστησαν το κοινωνικά ευσυνείδητο και τεχνικά πρωτοποριακό “Σινεμά του νεροχύτη” ως διεθνείς αντιπρόσωποι του βρετανικού κινηματογράφου, έδωσαν στο σινεμά της δράσης το δώρο της εξαιρετικής σκηνοθεσίας των πρώτων δημιουργών τους. Τα φιλμ “OSS 117” δεν πρόσφεραν τίποτα, πέρα από ένα masterclass στη βαρετή σκηνοθεσία και τον ιδεολογικό συντηρητισμό, ως προϊόν της επιθυμίας εμπορικότητας των έργων. Το ωραίο είναι πως αυτή η μέχρι αηδίας μανία για εμπορικότητα συνδυάστηκε με μία τέτοια σιγουριά για τη δημοφιλία των ταινιών – ίσως λόγω των πωλήσεων των βιβλίων-βάση τους; – που η πρώτη απ’αυτές τιτλοφορούνταν “Ο OSS 117 δεν είναι νεκρός”. Λες κι είχε ζήσει ποτέ πριν κινηματογραφικά…
Francis Coplan, πράκτορας FX 18
Τα φιλμ της συγκεκριμένης σειράς είναι, σίγουρα, καλύτερα παραδείγματα του είδους. Βέβαια, η οπτική τους είναι εξαιρετικά επιφανειακή, γιατί είναι παγιδευμένη στη θέαση του κόσμου μέσα από το δίπολο “Δυτικοί (καλοί) και μη Δυτικοί (κακοί)” – οι ΗΠΑ είναι ηρωικές, οι μόνοι που ωθούν τον κόσμο στο χείλος της καταστροφής είναι οι Κινέζοι ή οι Σοβιετικοί, άντε και κανένας εχθρός που δρα μόνος του για προσωπικούς σκοπούς. Η προσπάθεια ενδυνάμωσης των εχθρών του ΝΑΤΟ με όπλα είναι διαβολική, αλλά η “προστασία” που προσφέρουν οι ΗΠΑ, επίσης αυξάνοντας συνέχεια το οπλοστάσιό τους, είναι ευεργεσία για την Ευρώπη – ένα φιλμ τελειώνει, μάλιστα, με μια σεκάνς των πολεμικών αεροπλάνων των ΗΠΑ να πετούν, γιορτάζοντας την παρουσία τους στην Ευρώπη. Δεν έχουν ποτέ οι σκηνοθέτες την ιδέα ότι η απειλή είναι η κούρσα εξοπλισμών γενικά, όχι όποιος έχει επιλέγει για εχθρός, ανάλογα το φιλμ. Μόνο ο Ιβ Μπουασέ, που θα εξελισσόταν σε έναν εξαιρετικό πολιτικό σκηνοθέτη την επόμενη δεκαετία, κάνει ένα φιλμ που δείχνει την υποκρισία του “κακού” να αγωνίζεται για τη χρήση της επιστήμης για ειρηνικούς σκοπούς βασανίζοντας αντιπάλους του. Οι υπόλοιποι δεν εξερευνούν ποτέ πιο βαθιά το θέμα των ταινιών τους, τα κενά που έχει, στην πραγματικότητα, η ιδεολογία που υποστηρίζουν οι χαρακτήρες των φιλμ τους, οι οποίοι είναι κακοί μόνο γιατί θέτουν σε κίνδυνο το δυτικό στρατόπεδο. Ευτυχώς, είναι καλοί στην τεχνική τους, ορισμένοι καλύτεροι απ’ τους άλλους, με μόνο τον Ρικάρντο Φρέντα να απογοητεύει στη δεύτερη προσπάθειά του. Κι οι πρωταγωνιστές τους είναι, εδώ, πλην ενός αδιάφορου, στο ίδιο φιλμ του Φρέντα, όντως γοητευτικοί ή σκληροί, μ’αυτά τους το χαρακτηριστικό να δημιουργεί έναν ήρωα του οποίου τις περιπέτειες θες να παρακολουθείς. Τι χρειάζεται, άλλωστε, για να ανεχτεί κανείς τα αρνητικά ενός τέτοιου φιλμ; Ένας καλός πρωταγωνιστής, κι ωραία σκηνοθεσία και μοντάζ, που σε κρατάνε μπροστά από την οθόνη με την ένταση που δημιουργούν.
Nick Carter, Lemmy Caution
Τον Νικ Κάρτερ ενσαρκώνει ο Έντι Κονσταντίν, το ίδιο γοητευτικός εδώ και στα φιλμ του Λέμι Κόσιον. Η συνταγή είναι ίδια και στις δύο σειρές, με τον Κονσταντίν να είναι άλλοτε περισσότερο σκληρός, άλλοτε περισσότερο αστείος και γοητευτικός. Οι εχθροί του και το συνεργείο των φιλμ του είναι που αλλάζουν. Στην πρώτη σειρά, πολεμά Κινέζους και Σοβιετικούς, με σκηνοθέτες, συνθέτες και κάμεραμαν να αντισταθμίζουν το ψυχροπολεμικό πνεύμα των φιλμ και άλλα σεναριακά θέματα. Στη δεύτερη σειρά, οι εχθροί είναι, ευτυχώς, Αμερικάνοι και δρουν για προσωπικό τους όφελος. Δεν έχουμε, έτσι τα ιδεολογικά ζητήματα των άλλων σειρών. Απέναντι στον Κόσιον στέκονται κυρίως άνθρωποι που θέλουν να κλέψουν την περιουσία πλούσιων συμπατριωτών τους, βλέπουμε κυρίως συγκρούσεις για χρήματα, όχι για όπλα και πολιτική δύναμη. Δυστυχώς, τα φιλμ αυτά είναι άνισα τεχνικά, με άλλα να έχουν ωραία αποδομένη πλοκή και άλλα να καταντούν ανιαρά ή γελοία, κυρίως όταν υπάρχουν πολλές σκηνές διαλόγου, αφού κανένας σκηνοθέτης δε τις σκηνοθέτησε με ένταση. Ξεχωρίζουν οι δουλειές του Μπερνάρ Μπορντρί, πλην του εξαιρετικά βαρετού, “Comment qu’elle est?”, αφού αυτός ήξερε να σκηνοθετεί καλά τη δράση, κι ας είχε θέματα με τον διάλογο (εξού και το βαρετό έργο, που είχε περισσότερες σκηνές διαλόγου παρά δράσης), κι ας είχαν αδιάφορη φωτογραφία τα έργα του. Αργότερα, ο Γκοντάρ θα δώσει στον ήρωα μια πιο φιλοσοφική διάσταση.
Le tigre, Marie-Chantal
Στα σίξτις ο Κλοντ Σαμπρόλ δεν έχει πολλά λεφτά, οι ταινίες του είναι αποτυχίες εισπρακτικά και έτσι δέχεται να σκηνοθετήσει κάποιες παρωδίες του 007, με ήρωα τον πράκτορα Le tigre (Η τίγρη) ή μια γυναίκα ονόματι Μαρί-Σαντάλ. Όμως, αυτές οι ταινίες είναι αίσχρες. Δεν δίνουν καν την αίσθηση ότι είναι παρωδίες, γιατί αντιγράφουν τελείως τα πρότυπα του Τζέιμς Μποντ – την ιδεολογία, την εικόνα του πρωταγωνιστή, τις σχέσεις των φύλων… -, χωρίς να τα κρίνουν. Καταλήγουμε, γι’αυτό, να έχουμε όχι μια έξυπνη παρωδία των ταινιών με τον διάσημο πράκτορα, αλλά μια ταινία η οποία φαίνεται σαν να προσπαθεί να μιμηθεί τη σειρά, αλλά δεν έχει ούτε τα τεχνικά – παραδόξως αφού ο Σαμπρόλ σε αυτή τη δεκαετία σκηνοθετούσε γενικά με μια τεράστια ένταση, εντελώς κατάλληλη για το είδος, που εδώ δεν υπάρχει -, ούτε τα οικονομικά μέσα.
Frank Norman aka “Le solitaire”
Ο Φρανκ Νόρμαν είναι ο ήρωας ενός και μόνο φιλμ, του “Le solitaire passe à l’attaque”, μια προσπάθεια δημιουργίας ενός Γάλλου Μποντ χωρίς συνέχειες, ευτυχώς. Γιατί είναι ένα φιλμ το οποίο, βλέποντάς το, αναρωτιέται κανείς αν ο σκηνοθέτης έπαιρνε τον εαυτό του στα σοβαρά, θεωρώντας καλή την ταινία ότι δημιουργούσε. Η σκηνοθεσία απομακρύνει με μεσαία πλάνα τον θεατή από τη δράση, και τονίζει τη μικρή κλίμακα των σκηνών, αντί να εξαφανίζει αυτό το πρόβλημα μέσω έντονων γκρο πλαν, ενώ μια στερεοτυπική όσο δεν πάει μουσική προσπαθεί αποτυχημένα να υποκαταστήσει την απουσία συναρπαστικής σκηνοθεσίας. Η πλοκή – μια υπόθεση ανάκτησης κομματιών ενός μυστικού όπλου από το εξωτερικό -, που μόνο με μια φορτισμένη σκηνοθεσία θα αποδιδόταν σωστά, χάνει το ενδιαφέρον της, ενώ οι γυναίκες που αποτελούν απλά ερωμένες ή δρουν υπό τις οδηγίες του πράκτορα-πρωταγωνιστή, απλά συμπληρώνουν το απογοητευτικό αποτέλεσμα. Μια ταινία με όλα τα τεχνικά κι ιδεολογικά ζητήματα του είδους, χωρίς τίποτα να τα αντισταθμίσει. Στα φιλμ του Κόπλαν, τουλάχιστον, η παρουσίαση των γυναικών κυρίως ως παρατηρητριών της δράσης ή ως θυμάτων, αντισταθμιζόταν από την καλή δράση.
Mark St. Clair
Ένας πράκτορας με μόνο όπλο το τζούντο, ο Μαρκ Σεντ-Κλερ σώζει την κατάσταση στο “Casse-tête chinois pour le Judoka” (“Κινέζικο παζλ για τον τζουντόκα”, σαν να είναι απλή σπαζοκεφαλιά η σωτηρία του κόσμου!). Το φιλμ είναι πάλι κακό, η οπτική πάλι επιφανειακή αλά Κόπλαν, με τους Κινέζους να είναι άβουλα όντα που δρουν σαν μάζα, και τους Αμερικάνους ανθρώπους με συνείδηση (χωρίς να νοιάζεται ο σκηνοθέτης που αυτή η συνείδηση ταράζεται μόνο όταν πρόκειται να πεθάνουν Αμερικάνοι, και όχι Κινέζοι). Ο πρωταγωνιστής απλώς επαρκής, ένας σκληρός τύπος, σωτήρας (εδώ όλου, με τον σκηνοθέτη όμως να ενδιαφέρεται ουσιαστικά για την επιβίωση του Δυτικού) κόσμου, ο σκηνοθέτης παρομοίως, με λίγες μόνο καλές σκηνές, κι ας έκανε τόσο ωραία πλάνα στο “Coplan prend des risques”. Το φιλμ το στηρίζουν, μα όχι τόσο ώστε να μιλήσουμε για ποιότητα, τεχνική πάντα.
Οι ταινίες
“OSS 117 n’est pas mort”, του Ζαν Σασά
“OSS 117 se déchaîne”, του Αντρέ Ιμπενέλ
“Banco à Bangkok pour OSS 117”, του Αντρέ Ιμπενέλ
“Furia à Bahia pour OSS 117”, του Αντρέ Ιμπενέλ
“Atout cœur à Tokyo pour OSS 117”, του Μισέλ Μπουασρόντ
“Pas de roses pour OSS 117”, του Αντρέ Ιμπενέλ
“OSS 117 prend des vacances”, του Πιερ Καλφόν
“Action immédiate”, του Μορίς Λαμπρό
“Coplan agent secret FX 18”, του Μορίς Κλος
“Coplan prend des risques”, του Μορίς Λαμπρό
“Coplan FX 18 casse tout”, του Ρικάρντο Φρέντα
“Coplan ouvre le feu à Mexico”, του Ρικάρντο Φρέντα
“Coplan sauce sa peau”, του Ιβ Μπουασέ
“Nick Carter casse tout”, του Ανρί Ντεκουάν
“Nick Carter et le trèfle rouge”, του Ζαν-Πολ Σαβινιάκ
“La môme vert de gris”, του Μπερνάρ Μπορντρί
“Cet homme est dangereux”, του Ζαν Σασά
“Les femmes s’en balancent”, του Μπερνάρ Μπορντρί
“Vous pigez?”, του Πιερ Σεβαλιέ
“Comment qu’elle est?”, του Μπερνάρ Μπορντρί
“Lemmy pour les dames”, του Μπερνάρ Μπορντρί
Lemmy pour les dames”, του Μπερνάρ Μπορντρί
“À toi de faire, mignonne”, του Μπερνάρ Μπορντρί
“Le tigre aime la chair fraîche”, του Κλοντ σΣαμπρόλ ´
“Le tigre de parfume à la dynamite”, του Κλοντ Σαμπρόλ
“Marie-Chantal contre le docteur Kha”, του Κλοντ Σαμπρόλ
“Le solitaire passe à l’attaque”, του Ραλφ Αμπίμπ
“”Casse-tête chinois pour le Judoka”, του Μορίς Λαμπρό
